blik op de toekomst

Artificial Intelligence helpt ons kennis wijs toe te passen

20 februari 2019 • 4 min leestijd

Wijs gebruikmaken van wetenschappelijke kennis kan ons leven aanzienlijk verbeteren. Alleen, in de praktijk doen we dat veel te weinig. TNO onderzoekt hoe we die waardevolle kennis wél kunnen inzetten, bijvoorbeeld voor het oplossen van prangende vraagstukken als klimaatverandering. Artificial Intelligence (AI) speelt daarbij een belangrijke rol.

Meer weten?

Wil je verder praten over Artificial Intelligence en onze toepassingen? Neem dan contact op met Leon Kester.

Neem contact op

De oplossingen voor veel maatschappelijke problemen liggen klaar, zegt cognitief psycholoog Josephine Sassen: “Neem klimaatverandering. Als we onze vleesconsumptie flink afbouwen, dan kunnen we de ongewenste effecten aanzienlijk terugbrengen. Dat kan morgen, maar we doen het niet.”

Wat houdt ons dan tegen? “Onze biologische intelligentie is beperkt en biased”, zegt psychofysioloog Hans Korteling: “We kunnen niet goed inschatten waar onze eigen en onze gemeenschappelijke belangen liggen en ons brein kan de complexe technologische ontwikkelingen, ook op het gebied van AI, niet goed overzien. Daarnaast denken we te veel in kortetermijnoplossingen. Eigenlijk net als onze voorouders uit de steentijd. Als er genoeg te eten was, dan aten zij zoveel als ze konden. Destijds verstandig, maar nu ongezond.”

Gewenste en ongewenste gevolgen

De klimaatverandering is een voorbeeld van de gevolgen die de snelle ontwikkeling van onder andere wetenschap en technologie heeft, zegt Sassen: “Die gevolgen zijn zowel gewenst als ongewenst. Plastic is nuttig, maar niet als plastic soep in de oceaan. Genetische kennis kan mensen genezen, maar ook designerbaby’s opleveren.”

“Genetische kennis kan mensen genezen, maar ook designerbaby’s opleveren”

Zo verbetert wetenschappelijke kennis ons leven en dat leidt dan weer tot nieuwe problemen. Gelukkig, zegt Korteling, kan diezelfde wetenschap ook helpen bij het oplossen daarvan: “Alleen vinden we het moeilijk om die oplossingen te onderkennen en te aanvaarden.”

Zowel ethische als cognitieve intelligentie

Dat heeft grote gevolgen, zegt Sassen: “Wetenschappers overzien de maatschappelijke betekenis van hun vindingen niet. Burgers vragen om beleid, bijvoorbeeld bij het in goede banen leiden van de ontwikkelingen in AI, maar politici overzien de gevolgen van dat beleid weer niet. Ethici zeggen dat je om beleid te kunnen maken, eerst moet weten waar je naartoe wilt. En psychologen weten dat we, primitieve denkers als we zijn, hardnekkige denkfouten maken bij het bepalen van wat het beste voor ons is. Dat vergt wijsheid, niet alleen van wetenschappers of politici, maar van de gehele maatschappij.” Korteling voegt toe: “En wat is wijsheid dan? Ik vind wijs: weten wat we zouden moeten willen en hoe dat op de meest effectieve manier te bereiken. Voor beide kan AI ons helpen.”

AI is probleem en oplossing

Zo bezien is AI een probleem en tegelijkertijd een deel van de oplossing. Om te beginnen kunnen AI-systemen grote hoeveelheden complexe data analyseren en daarvan leren. Bovendien kan AI adviezen geven en de gevolgen daarvan in simulaties invoelbaar maken.

“We moeten onze irrationele denkwijzen, bijvoorbeeld over verschillen tussen mensen, niet in de algoritmes verwerken”

We moeten dan wel opletten dat de AI niet, net zoals wijzelf, biased is, waarschuwt AI-expert en ethicus Leon Kester: “We moeten onze irrationele denkwijzen, bijvoorbeeld over verschillen tussen mensen, niet in de algoritmes verwerken. En ook zorgen dat AI de echte verschillen, bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen, niet wegpoetst maar ons er bewust van maakt en dwingt er ethisch mee om te gaan.” Korteling: “Dat betekent niet dat AI de uiteindelijke doelen stelt waarnaar we moeten streven. Dat blijven wij mensen zelf doen.”

Ethische doelfuncties

De adviezen van de AI-systemen moeten wijs zijn. Dat betekent dus dat ze effectief toewerken naar doelen die ethisch verantwoord zijn. Geen geringe opgave, maar haalbaar, zegt Kester: “De uitdaging is om ethiek objectiveerbaar en meetbaar te maken. Onder andere door met AI in kaart te brengen wat ons bindt en de effecten van onze keuzes onderling af te wegen. Als je ook die kennis in de AI-systemen inbrengt, dan kan AI ons helpen bij het maken van verstandige en breed gedragen keuzes. Wij noemen dat de ethische doelfuncties van AI.”

Mensen bij elkaar brengen

TNO werkt hard aan de ontwikkeling van die ethische doelfuncties. Sassen: “Onze  uitdaging is het ontwikkelen van een wetenschappelijk gegronde methode die ons steunt in de zoektocht naar een nastrevenswaardige samenleving en het op basis daarvan maken van beter geïnformeerde keuzes.”

Daarvoor moet aan twee belangrijke voorwaarden zijn voldaan. Ten eerste moet er een model van de werkelijkheid zijn dat een AI-systeem houvast geeft bij het opstellen van adviezen. Daarnaast is er een redelijke mate van overeenstemming vereist tussen de mensen die met de effecten van die adviezen te maken krijgen. Kester: “Vooral het rekening houden met biases en het overbruggen van culturele verschillen is een uitdaging.”

Opwaartse spiraal

Kester voorziet een ontwikkelingsproces: “Kennis over onze biases en beperkingen helpt ons ethische doelfuncties beter te formuleren. AI kan de wereld bovendien steeds beter modelleren, inclusief effecten van innovaties zoals AI zelf en inclusief menselijk gedrag. AI kan daarmee beleidsadviezen ontwikkelen die beter voldoen aan de ethische doelfuncties. De gevolgen van dat beleid kunnen we in simulaties ervaren en daarmee begrijpen waarvoor we kiezen. Zo kunnen we dan weer verbeterde ethische doelfuncties formuleren. Al met al komen we in een opwaartse spiraal terecht, waarin de maatschappij steeds wijzer wordt.”

Ambitieus onderzoek

Dat is het idee achter deze uiterst innovatieve toepassing van AI. TNO werkt nu aan de volgende stap, die naar de praktijk. Sassen spreekt van het meest ambitieuze onderzoek waaraan ze ooit heeft meegedaan: “Het vereist een brede aanpak in een projectteam met system engineers, AI-experts, psychologen, filosofen, wiskundigen, neurowetenschappers, sociologen, politicologen en antropologen. Niet alleen in ons eigen team, maar ook in de samenwerking met universiteiten en andere kennisinstituten, moeten wij over de grenzen van ons eigen vakgebied heen effectief samenwerken.”

“We beginnen op het niveau van wijken en onderzoeken hoe we kunnen helpen om de energietransitie van de grond te krijgen”

Ondanks de grote academische ambities, is de aanpak van het project praktisch. Kester: “We richten ons nu op de energietransitie in wijken en onderzoeken hoe daarvoor ethische doelfuncties geformuleerd kunnen worden. Een volgende stap is een simulatie omgeving te ontwikkelen waarin AI toekomstscenario’s doorrekent die zo goed mogelijk voldoen aan die doelfuncties. De AI neemt daarbij de hele complexiteit van zo’n energietransitie in mee: de belangen van de betrokkenen, de korte- en langetermijneffecten én de denkfouten die we geneigd zijn te maken. Door mensen die gesimuleerde toekomstscenario’s te laten ervaren, krijgen ze een beter begrip van de effecten van hun keuzes en kunnen we op basis van die ervaring hun gedrag aanpassen en zelfs de ethische doelfuncties bijstellen.” Korteling: “Het is een stevige uitdaging. Toch gaan we het doen, niets doen is geen optie.”

verhaal van de klant

Efficiëntie in de haven vraagt om meer dan datatechnologie

15 jul '19 - 4 min
Via gemakkelijk te verkrijgen publieke informatiebronnen en de juiste datatechnologie is het momenteel al mogelijk om de aankomsttijden van zeeschepen redelijk nauwkeurig... Lees meer
blik op de toekomst

Vervangende nieuwbouw: het begint bij bewonerscommunicatie

13 mei '19 - 3 min
De energietransitie vergt veel van de huurders bij woningcorporaties. Want het is nogal wat als je te horen krijgt dat je woning straks tegen de vlakte gaat om plaats... Lees meer
blik op de toekomst

Koningsnacht op afstand

26 apr '19 - 3 min
Koningsnacht 2035. Met vrienden een rondje vrijmarkt in Utrecht of langs de Haagse pleinen. Genieten van de muziek en proosten op het leven. Eén groot verschil:... Lees meer
blik op de toekomst

Wereld maakt kennis met slimme mobiliteitssystemen

29 mrt '19 - 3 min
In de zomer van 2019 laat Nederland aan Europa zien hoe ver we zijn met het mogelijk maken van het rijden met geautomatiseerde voertuigen in de praktijk. Dat gebeurt... Lees meer
innovatie

Een snellere uitrol van flexibele displays dankzij SALDtech

27 mrt '19 - 3 min
Ja, er bestaan al telefoons met flexibele displays. Maar het kost momenteel wel veel tijd en geld om beeldschermen met de gewenste buigbaarheid te produceren. Ondertussen... Lees meer

VOLG TNO OP SOCIAL MEDIA

blijf op de hoogte van ons laatste nieuws, vacatures en activiteiten

Op TNO.nl maken we gebruik van cookies. De daarin opgeslagen informatie kan bij een volgend bezoek weer naar onze servers teruggestuurd  worden.