blik op de toekomst

Gaat Nederland meebouwen aan grootste telescoop ter wereld?

30 mei 2017 • 4 min leestijd

De European Southern Observatory (ESO) werkt aan de grootste spiegeltelescoop ter wereld: de European Extremely Large Telescope, oftewel de E-ELT. De draagstructuur voor de in totaal 798 spiegelonderdelen is ontworpen door een consortium bestaande uit TNO, het Brabantse hightech bedrijf VDL Enabling Technologies Groep (VDL ETG) en de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA). Via een aanbestedingsprocedure zal de ESO beslissen wie daadwerkelijk dit ontwerp mag gaan bouwen. Eén ding is zeker: als Nederland dit gaat doen, heeft dit een positieve invloed op onze economie.

De E-ELT moet in 2024 gebruiksklaar zijn en wordt ongeveer zo groot als een voetbalstadion. De hoofdspiegel bestaat uit 798 zeshoekige deelspiegels en krijgt een doorsnede van maar liefst 39 meter. Ter vergelijking: de voorloper, de European Very Large Telescope, heeft in totaal vier spiegels van 8,2 meter doorsnede. De nieuwe telescoop wordt gebouwd op de Cerro Armazones, een 3.064 meter hoge berg in Chili. Op vrijdag 26 mei legde de Chileense president Michelle Bachelet Jeria aldaar de eerste steen voor de bouw van de E-ELT.

Zwarte gaten, supernova's en exoplaneten

Het doel van de E-ELT is het heelal nog gedetailleerder te bestuderen dan nu al mogelijk is en meer te weten te komen over zwarte gaten, supernova's en exoplaneten. De grootte van de telescoop maakt het mogelijk meer licht op te vangen en zo kwalitatief betere resultaten te verkrijgen – meer en kleinere details worden zichtbaar en verre planeten komen scherper in beeld. Met de E-ELT wordt onderzoek gedaan naar de allereerste sterren en sterrenstelsels in het heelal en naar de samenstelling van de dampkringen van planeten bij andere sterren, die lijken op de aarde. Daarmee kunnen astronomen beter onderzoek doen naar leven in het heelal.

Uitzonderlijk ontwerp

De hoofdspiegel van de telescoop ligt op een draagstructuur van Nederlands ontwerp: TNO ontwikkelde het in samenwerking met VDL ETG en NOVA. Van de twee ontwerpen die de ESO ontving (van het Spaanse bedrijf CESA en van TNO), voldeed dit ontwerp het best aan de vereisten. Vooral de aansturing van elk van de afzonderlijke deelspiegels maakt het ontwerp uitzonderlijk. De belasting van de spiegel verandert voortdurend omdat de telescoop draait. Normaal gesproken krijgt de spiegel door de werking van de zwaartekracht steeds een iets andere vorm. Het huidige ontwerp biedt, als gevolg van een uitgekiende balancering, een perfecte ondersteuning waarmee de effecten van de zwaartekracht gecompenseerd worden. “Een grote doorsnede van de spiegel maakt een telescoop krachtiger, maar vergroot ook de kans op minieme vervormingen van de spiegel als gevolg van de zwaartekracht”, zegt de Amerikaan Matthew Maniscalco, business developer bij TNO. “Die vervormingen maken het beeld minder scherp. Het onderstel dat wij hebben ontworpen maakt het mogelijk de spiegels op de 25 nanometer nauwkeurig te positioneren.” Ter illustratie: neem een boterhamzakje, snijd dit flinterdunne materiaal in 2.000 gelijke plakjes, de dikte van één zo’n plakje geeft de nauwkeurigheid aan.

Geestelijk vader

Momenteel worden de laatste proefonderdelen getest. Als die testfase achter de rug is, begint de bouw van de draagstructuren. Wie dat mag doen, beslist de ESO via een aanbestedingsprocedure. Het Nederlandse consortium heeft op het eerste gezicht behoorlijk wat voor op concurrenten. “Wij zijn de geestelijk vaders van het ontwerp, we kennen het door en door”, vertelt Hans Priem, business manager Science & Technology bij VDL ETG. “We hebben ervaring met het managen van zeer complexe producten, op afstand en onder tijdsdruk. Daarnaast zijn we een financieel zeer sterke partner met een goede, betrouwbare reputatie.” De samenwerking met TNO maakt de keuze van de ESO voor het consortium volgens Priem voor de hand liggend. “Als je 798 complexe onderdelen aan elkaar koppelt, is er altijd wel iets wat het niet direct doet. Het is dan belangrijk dat je snel en flexibel aanpassingen kunt doen. Onze samenwerking met TNO en NOVA geeft op die momenten grote toegevoegde waarde. Dat maakt het uiteindelijke technische risico voor de ESO beperkt”, aldus Priem. Ook doelt hij hiermee op een ander groot voordeel van het ontwerp van TNO, VDL ETG en NOVA: de zogenoemde actieve correctiemogelijkheid om eventuele, kleine productiefouten en ontwerponvolkomenheden van de mechanische spiegelondersteuning te corrigeren. Naast de positieve invloed hiervan op de nauwkeurigheid, vormt dit voor ESO een soort verzekering. In een dergelijk complex instrument kunnen onbedoeld fouten sluipen, welke nu alsnog actief gecorrigeerd kunnen worden. Een groot voordeel ten opzichte van bijvoorbeeld de Hubble Space Telescope, waar in dergelijke gevallen een uitermate dure reparatie in de ruimte nodig is om de ‘bijziendheid’ van de telescoop te corrigeren.

“Wij zijn de geestelijk vaders van het ontwerp, we kennen het door en door”

Grote impact op Nederlands bedrijfsleven

Niettemin is het volgens Maniscalco nog spannend wie de opdracht krijgt. Het is afhankelijk van vele factoren en kwaliteit is niet altijd de enige bepalende factor. Het winnen van de aanbesteding heeft belangrijke gevolgen voor de economie en de werkgelegenheid in Nederland: zo’n 25 miljoen euro zou terechtkomen bij Nederlandse toeleveranciers. Er zou echter ook een belangrijk indirect effect zijn volgens Maniscalco: “Als wij een belangrijke component van de grootste high precision spiegeltelescoop bouwen, is dat erg goed voor de internationale reputatie van Nederland als kenniseconomie. Bovendien, hoe beter de apparatuur die we maken, des te meer waardevolle data we genereren voor onze wetenschappers.”

Politiek helpt mee

Ook Priem benadrukt de indirecte effecten van het winnen van de tender. “Nederland heeft een slecht trackrecord in het binnenhalen van dit soort Europese tenders. Als het ons lukt, laten we andere Nederlandse bedrijven zien dat het wel degelijk mogelijk is. En we tonen de wereld dat we vanuit Nederland zo’n groot project kunnen managen.” Het binnenhalen van de tender vereist meer dan inhoudelijke samenwerking door de consortiumpartners. Ook de politiek moet haar beste beentje voorzetten. “Dit keer werken ook Buitenlandse Zaken, Economische Zaken en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap mee om het project aan te vliegen. Alleen dan maak je een kans bij grote tenders.”

“Als wij een belangrijke component van de grootste high precision spiegeltelescoop bouwen, is dat erg goed voor de internationale reputatie van Nederland als kenniseconomie”

Trots

Of het nu lukt of niet, Maniscalco vertelt met hoorbare trots over de weg die tot nu is afgelegd. “Dit is precies waar TNO voor is. Aan dergelijke complexe projecten gaat enorm veel onderzoek vooraf. Nieuwe technologieën en materialen moeten uitvoerig worden getest voordat ze worden toegepast. TNO helpt bedrijven door die eerste fase heen. Interessante projecten die leiden tot een oplossing die goed werkt, dat geeft mensen hier energie.”

blik op de toekomst

Gaat Nederland meebouwen aan grootste telescoop ter wereld?

30 mei '17 - 4 min
De European Southern Observatory (ESO) werkt aan de grootste spiegeltelescoop ter wereld: de European Extremely Large Telescope, oftewel de E-ELT. De draagstructuur... Lees meer
blik op de toekomst

Supersnel internet met laser-satellietcommunicatie

18 mei '18 - 3 min
Vrijwel alle verbindingen die je in het dagelijks leven gebruikt, zoals wifi, bluetooth of 4G, zijn gebaseerd op radiofrequentiegolven. Maar er zal een uitbreiding... Lees meer
innovatie

Samen smog monitoren in Beijing

19 okt '17 - 3 min
Vanuit de ruimte heb je goed zicht op wat er beneden je gebeurt. Het aantal toepassingen voor monitoring van aardse processen door satellieten met gebruik van optische... Lees meer
uitgelicht

Tropomi gaat prangende vragen over klimaatverandering beantwoorden

12 okt '17 - 4 min
Op vrijdag 13 oktober is met succes de Sentinel-5P satelliet met het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI gelanceerd vanuit het Siberische Plesetsk. TROPOMI gaat... Lees meer
dossier

Wat draagt Nederland bij aan de grootste telescoop ter wereld?

20 feb '15 - 2 min
Samen met Nederlandse astronomen helpt TNO het Brabantse hightechbedrijf VDL ETG met de ontwikkeling van een belangrijk onderdeel van de grootste telescoop ter wereld... Lees meer

VOLG TNO OP SOCIAL MEDIA

blijf op de hoogte van ons laatste nieuws, vacatures en activiteiten

Wij gebruiken anonieme cookies om het gebruik van onze site te verbeteren. Ons privacystatement is aangepast aan de nieuwe privacywetgeving in de EU.