column

We hoeven niet allemaal het ov in

30 januari 2019 • 5 min leestijd

Het is onderhand bijna een mantra: om de files te verminderen, moeten we massaal de auto uit. Allemaal lovenswaardige initiatieven worden uitgerold om mensen te stimuleren te gaan fietsen, de spits te mijden of de trein te pakken, maar in de praktijk heeft dit vaak weinig effect. Mensen blijven hun gewoontegedrag en eigen routines vertonen. Je krijgt ze niet zomaar de auto uit. En dat hoeft ook helemaal niet.

NRC Live over mobiliteit

NRC organiseert een serie live interviews over mobiliteit: NRC Live. Daarbij zijn regelmatig TNO’ers te gast.

Meer weten?

Vaak is de gekozen insteek bij de initiatieven te simpel. Bijvoorbeeld: ‘Maak het ov gratis, dan laten mensen de auto wel staan’. Dat geldt om te beginnen al niet voor de bijna een miljoen leaserijders die daar geen enkel financieel voordeel bij hebben. En al is de auto privébezit, dan zijn er nog tal van redenen om te blijven rijden en het ov links te laten liggen.

Andersom is het beboeten van ongewenst gedrag ook niet effectief en kan dat het zelfs stimuleren: “Ik betaal er toch voor, dus is mijn gedrag gerechtvaardigd.” Ook is het percentage mensen dat nu af en toe thuiswerkt als alternatief voor naar kantoor gaan nog geen 3. Een cijfer dat veel lager ligt dan mensen denken.

Mobiliteit en gedragswetenschap combineren

Gedragsverandering wordt vaak besproken als een simpel trucje, maar het doorbreken van gewoontegedrag is alles behalve simpel. Ons idee is om primair de meeste aandacht te richten op die groepen die hier wel voor openstaan. Om te weten wie dit zijn en wat je hen kunt bieden, moet je expertise van mobiliteit en gedragswetenschap combineren, zoals we bij TNO doen.

“We hebben we een model gebouwd, waarmee we het initiële gewoontegedrag én reacties van bepaalde typen reizigers als gevolg van bepaalde interventies kunnen simuleren”

Zo hebben we een model gebouwd (Fountain), dat we hebben gevoed met veel data en kenmerken van typen reizigers: hun gewoontegedrag, woonplaats, werklocatie, sociale omgeving, het wegennet en ov-netwerken. We simuleren daarmee de gewoontes én reacties van typen individuen als gevolg van bepaalde interventies. Zo kunnen we bijvoorbeeld aangeven wat er gebeurt als je het ov in een stad of regio gratis zou maken. Voor elke denkbare interventie zijn de uitkomsten te bepalen. Gemeenten of regionale bestuurders kunnen zo zien welke effecten het heeft als ze aan deze of die knop draaien. Maar het is vooral ook interessant om inzicht te krijgen in de samenhang tussen allerlei factoren.

Kosten, reistijd en comfort

Belangrijke factoren die het mobiliteitsgedrag van mensen bepalen zijn de beschikbaarheid van het vervoermiddel, de kosten, de reistijd en het ervaren comfort. Daarnaast heb je verschillen in typen reizigers in verschillende omstandigheden, zoals het weer, wat heb je bij je, reis je alleen of wat ga je doen na je werk. We hebben acht zogeheten persona’s gebruikt op basis van een Europees project, van de verstokte automobilist tot de persoon die per se geen auto wil of kan gebruiken. Daartussen heb je mensen die auto rijden prima vinden, maar ook aan het milieu denken. Die de auto nodig hebben maar liever een alternatief zien, mensen die geen voorkeur hebben voor de auto en net zo lief gaan fietsen of de bus pakken als dat op dat moment het meest praktisch is.

Alternatieven aantrekkelijker maken

En hier wordt het interessant, want die typen vormen geen droge wetenschappelijke kost. Hun kenmerken zijn mede bepalend of een persoon of groep zijn gedrag kan en wil veranderen. De groep van ‘geen voorkeur’ is, mits bijvoorbeeld het ov redelijk beschikbaar is, het makkelijkst te beïnvloeden. Mensen reizen zoals ze reizen omdat dàt vervoer voor hen nu eenmaal het meest makkelijk, eenvoudig, goedkoop of comfortabel is of voelt. En dat laatste is belangrijk omdat we geen (volledig rationeel) redenerende wezens zijn en dus zeker niet altijd kiezen voor de goedkoopste of snelste optie.

“Als je aan mensen iets opdringt dat niet bij ze past, zal de overtuiging dat dat een slecht alternatief is alleen maar groeien”

Je moet als je echt iets wilt bereiken dus goed bekijken van welke mensen je eigenlijk hun gedrag wilt veranderen en wat je hen als aantrekkelijke alternatieven kunt bieden. Zo weten we dat een verstokte automobilist makkelijker een dagje thuiswerkt dan tijdens de spits in een bomvolle trein stapt. Als je aan mensen iets opdringt dat niet bij ze past, zal de overtuiging dat dat een slecht alternatief is alleen maar groeien.

Interessante combinaties

Het heeft zin om verder te kijken dan het type reiziger alleen en juist ook diens fysieke en sociale context erbij te betrekken. Waar woont iemand, welk werk doet hij of zij, welke vervoersmodaliteiten of combinaties zijn er beschikbaar en wat doen de mensen in zijn of haar directe omgeving? Als vervoer per auto de enige mogelijkheid is, hoef je geen energie te steken in op voorhand zinloze maatregelen of campagnes.

“Als vervoer per auto de enige mogelijkheid is, hoef je geen energie te steken in op voorhand zinloze maatregelen of campagnes”

Er zijn veel reisopties die niet in de huidige reisadviezen naar voren komen, maar wel een inspiratie kunnen zijn voor anderen. Nu is het toch vaak of de auto of het ov, of een onhandige combinatie van die twee op formele P&R’s. Ook komen er steeds nieuwe modaliteiten beschikbaar om een stukje van de reis op te vullen en zijn er interessante combinaties te maken van twee of misschien wel drie vervoermiddelen.

Als iemand eenmaal het gemak en comfort heeft ervaren van een andere optie dan de eigen gewoonte, bijvoorbeeld via collega’s of vrienden, is de kans groter dat hij of zij dit gedrag herhaalt. Pas als het meerdere malen goed is ervaren, ontstaat de kans dat het gewoontegedrag wordt doorbroken. Er is tijd voor nodig.

Nieuwe kansen e-bike

Nieuwe vervoermiddelen kunnen voor sommige mensen doorslaggevend zijn voor gedragsverandering. Neem de e-bike die snel aan populariteit wint. Zo hadden we in ons model allerlei gegevens over fietsgedrag opgenomen. Waarbij bekend is dat de kans dat je nog gaat fietsen voor woon-werkverkeer, boven de 15 kilometer drastisch afneemt. Met de elektrische fiets verandert deze parameter en komen er meer opties bij. Bovendien neemt het comfort van de reis per fiets toe en de reistijd af. Dus kan de fiets afzonderlijk of in combinatie met andere modaliteiten een aantrekkelijk alternatief worden, waar hij dat eerst niet was. Zo zijn we ons model constant aan het bijvoeden.

Een daadwerkelijke transitie in mobiliteitsgedrag zal in kleine stappen gaan, waarbij elke maatregel goed moet passen bij de personen op wie je je richt. Alleen positieve prikkels sorteren effect: maak het makkelijk en richt je niet op iedereen. Zoals gezegd, niet iedereen hoeft te veranderen en we hoeven niet allemaal het ov in.

Marieke Martens is Director of Science bij de Unit Traffic & Transport van TNO en bijzonder hoogleraar Intelligent Transport Systems & Human Factors aan de Universiteit Twente.

verhaal van de klant

Efficiëntie in de haven vraagt om meer dan datatechnologie

15 jul '19 - 4 min
Via gemakkelijk te verkrijgen publieke informatiebronnen en de juiste datatechnologie is het momenteel al mogelijk om de aankomsttijden van zeeschepen redelijk nauwkeurig... Lees meer
blik op de toekomst

Wereld maakt kennis met slimme mobiliteitssystemen

29 mrt '19 - 3 min
In de zomer van 2019 laat Nederland aan Europa zien hoe ver we zijn met het mogelijk maken van het rijden met geautomatiseerde voertuigen in de praktijk. Dat gebeurt... Lees meer
column

Duurzame mobiliteit: economische groei, maatschappelijke impact

27 feb '19 - 4 min
In de discussies over de toekomst van mobiliteit gaat het vaak over drie grote uitdagingen: hoe realiseren we een mobiliteitswereld zonder ongelukken en slachtoffers,... Lees meer
blik op de toekomst

Artificial Intelligence helpt ons kennis wijs toe te passen

20 feb '19 - 4 min
Wijs gebruikmaken van wetenschappelijke kennis kan ons leven aanzienlijk verbeteren. Alleen, in de praktijk doen we dat veel te weinig. TNO onderzoekt hoe we die... Lees meer
blik op de toekomst

Artificial Intelligence voor veilige infrastructuur

4 feb '19 - 3 min
Wanneer moet je onderhoud plegen aan een brug? Hoe lang blijft een dijk betrouwbaar? Artificial Intelligence (AI) kan de kwaliteit van controle over grote bouwwerken... Lees meer

VOLG TNO OP SOCIAL MEDIA

blijf op de hoogte van ons laatste nieuws, vacatures en activiteiten

Op TNO.nl maken we gebruik van cookies. De daarin opgeslagen informatie kan bij een volgend bezoek weer naar onze servers teruggestuurd  worden.