Energiegemeenschappen: van buurtinitiatief tot belangrijke schakel in de energietransitie

De Energiewet

Een deel van de buurtinitiatieven zal zich ontwikkelen tot energiegemeenschap wanneer op 1 januari 2026 de nieuwe Energiewet van kracht gaat. Deze wet erkent energiegemeenschappen als officiële spelers in het energiesysteem. Ze kunnen daarmee een nog grotere rol spelen in de energiestransitie, mits alle partijen er samen energie en ondersteuning in steken.

Beweging vanuit de maatschappij

In de energietransitie zijn zowel de centraal geleide energieprojecten nodig, als de decentrale beweging vanuit de maatschappij. De door bewoners en ondernemers opgerichte energiegemeenschappen stimuleren energiebesparing en de productie van hernieuwbare energie. Ze bieden sociale en economische voordelen voor leden en de lokale gemeenschap.

Bovendien kunnen ze innovaties versnellen, werkgelegenheid creëren en een rol spelen in het tegelijk opwekken en gebruiken van energie. Op welke manieren hebben ze impact in het energiesysteem en veranderen de nieuwe Energiewet en de Wet Collectieve Warmte de rol van energiegemeenschappen? Om daar onderzoek naar te doen, schakelde het ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) TNO in.

Positieve verwachting

Julia Jansen en Annemarie Mink zijn lid van het onderzoeksteam dat met de vraag van het ministerie aan de slag ging. Het team organiseerde samen met het ministerie dialoogsessies met stakeholders. Daarnaast werden 21 experts geïnterviewd.

Annemarie: “Dit onderzoek gaat over de rol van energiegemeenschappen nu, maar vooral ook over de verwachtingen in de toekomst” Julia vult aan: “Met de nieuwe Energiewet kunnen ze straks gaan energiedelen en energie leveren aan leden. Die nieuwe rol kan veel positieve impact hebben. Maar alleen met gerichte ondersteuning en samenwerking.”

Nu al veel lokale impact

Wat is de huidige impact van energiegemeenschappen op de 8 publieke waarden die centraal staan in het Nationaal Plan Energiesysteem? Dat was de eerste vraag in het onderzoek.

Deze waarden zijn betrouwbaarheid, duurzaamheid, betaalbaarheid, veiligheid, leefomgevingskwaliteit, participatie, rechtvaardigheid, economische kracht. Wat blijkt? In hun huidige rol realiseren ze lokaal nu al impact op duurzaamheid, participatie, leefomgevingskwaliteit en economische kracht.

• Duurzaamheid: met duurzame energieprojecten dragen ze rechtstreeks bij aan meer hernieuwbare energie. Met besparingsadvies en woningverduurzaming werken ze bovendien aan bewustwording en vermindering van energieverbruik.
• Participatie en leefomgevingskwaliteit: ze betrekken burgers en ondernemers bij de energietransitie en stimuleren sociale cohesie. Deelnemers investeren zelf in duurzame energie, kunnen hun energierekening verlagen en samen zorgen voor een groene en gezonde leefomgeving. Een aandachtspunt is dat een brede groep bewoners meedeelt in de voordelen van energiegemeenschappen. Nog lang niet in alle wijken hebben bewoners toegang tot een energie-initiatief.
• Economische kracht: de gemeenschappen zorgen ook voor werkgelegenheid, bijvoorbeeld door het opleiden van energiecoaches en -fixers, en dragen binnen innovatieprojecten bij aan kennisontwikkeling.

Kansen voor de toekomst

De nieuwe Energiewet geeft energiegemeenschappen een duidelijke plek in het Nederlandse energiesysteem. De geraadpleegde experts zien veel waarde in het lokaal afstemmen van vraag en aanbod van energie.

Omdat de energiegemeenschappen hun leden kennen, bewustzijn creeren en met elkaar kunnen afspreken hoe en voor welke prijs energie gedeeld kan worden. Nieuwe activiteiten die daaraan bijdragen, bevinden zich nog in een beginstadium. Het gaat om:

• Energie leveren aan leden en energiedelen: hoewel de meeste gemeenschappen niet de ambitie hebben om zelf een energieleverancier te worden, willen ze wel graag dat hun leden de energie van hun eigen duurzame bronnen kunnen gebruiken.
• Flexibiliteit en systeemintegratie: energiegemeenschappen kunnen een rol spelen bij het aanbieden van flexibiliteitsdiensten, zoals het verschuiven van energieverbruik naar momenten met veel opwek. De integratie van productie, gebruik en opslag van elektriciteit en warmte kan helpen om overbelasting van het net (netcongestie) te verminderen.
• Warmtenetten: energiegemeenschappen worden gezien als waardevolle partner bij het betrekken van bewoners om deel te nemen aan een warmtenet, maar de business case hiervoor is nog niet rond, waardoor het effect op bijvoorbeeld betaalbaarheid nog onduidelijk is.

Gaan de energiegemeenschappen echt aan de slag gaan met deze nieuwe activiteiten? Dan kan dat ook positieve impact hebben op andere publieke waarden, zoals betaalbaarheid en betrouwbaarheid, en op maatschappelijke vraagstukken, zoals netcapaciteit en energieonafhankelijkheid.

Zo is het de verwachting dat het lokaal afstemmen van vraag en aanbod zorgt voor stabielere energietarieven. In hoeverre die afstemming goed te realiseren is en wat daar de impact van zal zijn, is echter nog onzeker.

Samen vergroten we de impact

Om de rol van energiegemeenschappen verder te ontwikkelen en de energietransitie te versnellen, moeten we dus belemmeringen wegnemen, structurele ondersteuning bieden en samenwerken. Hoewel veel nog onduidelijk is, adviseert TNO om energiegemeenschappen te ondersteunen en stapsgewijs te evalueren wat goed werkt en waar bijsturing nodig is.

Wil je daar samen met TNO aan bijdragen? Of heb je vragen over andere aspecten van energiegemeenschappen, zoals governance en wetgeving? Neem dan contact met ons op.