Brede welvaart en rechtvaardigheid in de energietransitie

Bij het maken van keuzes voor de toekomst kijken we al lang niet meer alleen naar economische groei of financiële winst. Echte vooruitgang vraagt om een brede blik. Met de TNO Werkwijzer Brede Welvaart (pdf) brengen we de impact van ons beleid en onze projecten integraal in kaart.

Dit betekent dat we keuzes op het gebied van bijvoorbeeld energie, mobiliteit en ruimte niet alleen toetsen op kosten, maar juist op de waarde voor de samenleving. Denk hierbij aan gezondheid, een veilige leefomgeving, sociale gelijkheid en de impact op het klimaat.Door deze methodiek te gebruiken, zorgen we voor besluiten die bijdragen aan een gezonde, rechtvaardige en toekomstbestendige leefomgeving. Voor iedereen, nu en later.

In een reflectie op het Meerjarenprogramma 2026 van het Klimaatfonds legde TNO de focus op de sociaaleconomische rechtvaardigheid van de voorgestelde plannen. Hoewel grote industriële projecten cruciaal zijn voor CO₂-reductie, laat de reflectie zien dat de impact op huishoudens (met name de lagere inkomens) en het mkb nog te vaak onderbelicht blijft. We pleiten voor een evenwichtigere verdeling, waarin maatschappelijke brede welvaart en verdelende rechtvaardigheid vanaf de start leid Link memo: file

TNO reflectie Klimaatfonds 2027: Het Klimaat- en energiefonds kijkt vooruit naar de plannen voor 2027. In opdracht van het Ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG) heeft TNO ook voor het meer jarenplan 2027 een onafhankelijke uitgebracht.

Met onze expertscan toetsen we de ingediende beleidsfiches kritisch op verborgen of onderbelichte sociaaleconomische effecten. Hiermee bieden we concrete handvatten om klimaatfinanciering niet alleen effectief te maken voor het milieu, maar ook eerlijk voor de burger.

De overstap naar duurzame warmte is meer dan een technische of financiële uitdaging; het is een maatschappelijk vraagstuk. Bij het aardgasvrij maken van wijken moeten we durven kiezen vanuit publieke waarden zoals rechtvaardigheid, betaalbaarheid en keuzevrijheid. Met de inzichten van TNO zetten we de sociale aspecten van de energietransitie centraal. Zo zorgen we ervoor dat beleid aansluit bij de leefwereld van bewoners en dat de warmtetransitie voor iedereen eerlijk verloopt.

Energiearmoede raakt steeds meer huishoudens die de energierekening nauwelwege kunnen betalen of in slecht geïsoleerde huizen wonen. Het voorkomen van energiearmoede vraagt om gerichte, effectieve maatregelen.

TNO onderzoekt waar de grootste risico's liggen en welke aanpak écht werkt van gerichte isolatieprogramma's tot financiële ondersteuning. Samen zorgen we ervoor dat de energietransitie niemand in de kou laat staan en dat duurzaam wonen voor iedereen bereikbaar wordt.

Bekijk voor meer informatie de pagina Energiearmoede voorkomen.

De provincie Noord-Holland heeft TNO opdracht gegeven onderzoek te doen naar de implementatie van rechtvaardigheid in het kader van de Noord-Hollandse Klimaataanpak (NHK). Het doel van de NHK is het tegengaan van klimaatverandering: De provincie onderschrijft de landelijke ambitie om in 2030 55% minder CO₂ uit te stoten ten opzichte van 1990 en om in 2050 klimaatneutraal te zijn.

Om deze ambities te realiseren, hanteert de provincie Noord-Holland vier kernprincipes:

• Resultaatgericht en uitvoerbaar
• Betaalbaar en rechtvaardig
• Draagvlak en lokale betrokkenheid
• Bijdragen aan andere provinciale opgaven

In dit kader heeft TNO de volgende vraag onderzocht: Hoe kunnen beleidsmakers en bestuurders van de provincie Noord-Holland rechtvaardigheidsprincipes inzetten om het Klimaatplan 2030 vorm te geven, en bestuurlijke en strategische afwegingen te maken? Om hier antwoord op te geven is een korte literatuurstudie uitgevoerd, zijn interviews afgenomen en is relevante casuïstiek met verdelingsvraagstukken onderzocht.

Nieuwsgierig naar de conclusies en aanbevelingen? Lees het volledige rapport.

In het Klimaatakkoord van Parijs is afgesproken dat de opwarming van de aarde beperkt moet blijven tot maximaal 1,5 ˚C. Daarom werkt de Nederlandse overheid aan beleid dat de uitstoot van broeikasgassen drastisch moet verminderen. Om in 2050 klimaatneutraal te zijn, wordt beleid opgesteld wat richting geeft aan deze klimaattransitie.

Klimaatverandering, en daarmee klimaatbeleid, is een complex en weerbarstig vraagstuk waar verschillende belangen, onzekerheden en afhankelijkheden samenkomen. Het is niet alleen een technische, maar ook een maatschappelijke en politieke uitdaging.

Het doel is om een praktische handreiking te ontwikkelen waarmee de overheid en haar beleidsmakers rechtvaardigheidsprincipes beter kunnen afwegen bij het maken van beleid. TNO heeft in dit onderzoek de belemmeringen en invloeden zo concreet mogelijk in kaart gebracht.

Nieuwsgierig naar de conclusie? Lees deze verkennende studie (pdf) naar het toepassen van rechtvaardigheid in de beleidspraktijk.

De energietransitie slaagt alleen als maatregelen niet alleen effectief zijn, maar ook als rechtvaardig worden ervaren. Uit onderzoek blijkt namelijk dat ervaren rechtvaardigheid de sterkste voorspeller is voor draagvlak van klimaat- en energiebeleid. TNO-onderzoek biedt een overzicht van de zogeheten ‘determinanten’ van rechtvaardigheid, op het gebied van verdeling en procedure. laat zien dat draagvlak voor klimaat- en energiebeleid sterk samenhangt met een eerlijke verdeling van kosten en baten, bescherming van kwetsbare groepen, transparante besluitvorming en betekenisvolle participatie.

TNO ondersteunt overheden en andere stakeholders met inzichten in hoe rechtvaardigheidsprincipes en andere aspecten kunnen worden toegepast in beleid, participatieprocessen en communicatie. Zo werken we aan een energietransitie die niet alleen duurzaam, maar ook maatschappelijk gedragen is. Lees het rapport: Determinanten van ervaren rechtvaardigheid van klimaat- en energiebeleid.

Lees het rapport: 'Ervaren rechtvaardigheid van klimaat- en energiebeleid' (pdf).

De aanleg van zonneparken op land is de laatste jaren in Nederland enorm gegroeid. Tot en met 2018 zijn ongeveer 65 parken gerealiseerd. Bovendien staan er nog eens honderden zonneparken in de planning om de komende jaren ontwikkeld te worden.

De ervaring met ruimtelijke (energie)projecten, vooral met windturbines, leert dat omwonenden deze plannen kunnen steunen maar dat er ook weerstand kan ontstaan. Dit onderzoek draagt bij aan beter inzicht in de perceptie van burgers op zonneparken op land. Om te onderzoeken welke factoren van invloed zijn op draagvlak en publiek participatie is gebruikt gemaakt van o.a. literatuur over rechtvaardigheid op het gebied van energie.

Uit dit onderzoek blijkt o.a. dat de steun van een gemeenschap voor een zonnepark wordt beïnvloed door factoren die verder gaan dan het zogenaamde NIMBY-effect. Erkenning van de gemeenschap en aanhaken bij lokale behoeften zijn hierbij belangrijke aspecten.

Bekijk het volledige rapport 'Draagvlak, acceptatie en participatie bij zonneparken op land in Nederland'.

Het ‘Not in my Back Yard’-principe wordt vaak genoemd als één van de oorzaken van weerstand tegen zon- en windparken. Maar welke factoren liggen er ten grondslag aan deze weerstand? Hoe verhouden de bewoners zich tot de omgeving en de plek waar zij wonen?

Dit project laat zien op welke manier co-creatie in de ontwerpfase van een zonnepark kan bijdragen aan het vergroten van de acceptatie. Dit houdt in dat er is gekeken naar welke rol de deelname van bewoners speelt tijdens het ontwerpproces en hoe procedurele rechtvaardigheid daarbij wordt ervaren.

Lees het volledige rapport en de praktische tips voor participatie in multifunctionele zonneparken op basis van het onderzoek.

Windparken hebben de afgelopen jaren meermaals gezorgd voor maatschappelijke onrust. Leren van ervaringen van omwonenden bij gerealiseerde windparken kunnen helpen bij de aanpak van toekomstige initiatieven.

In dit kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek is gekeken welke factoren bepalen hoe omwonenden (de ontwikkeling van) een windpark in hun directe leefomgeving beleven. Daarnaast biedt het inzicht in project-specifieke contextfactoren (o.a. de geschiedenis en de relaties tussen en betrokkenheid van verschillende belanghebbende partijen in het gebied) die de beleving beïnvloeden.

Voor het onderzoek is een vragenlijst gestuurd naar een steekproef van 8400 bewoners die in een straal van maximaal 3000 meter rond een windpark wonen. Daarin is gevraagd naar ervaringen voor, tijdens en na de realisatie van het windproject.

Uit het onderzoek blijkt o.a. dat bewoners die zich actief hebben beziggehouden met het realisatieproces van het windpark de distributieve rechtvaardigheid (oftewel een eerlijke verdeling van lusten en lasten) en de respectvolle en eerlijke behandeling door en responsiviteit van initiatiefnemers (een aspect van procedurele rechtvaardigheid) laag beoordelen.

Nieuwsgierig naar de verdere bevindingen en aanbevelingen? Lees het volledige rapport.

Zonneparken en windparken kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van de energieopwek. De komst van dit soort projecten hebben echter impact op de leefomgeving. Via inwonerparticipatie wordt geprobeerd om omwonenden te betrekken bij deze veranderingen.

In dit onderzoek is bij acht verschillende projecten gekeken naar inwonerparticipatie in de praktijk en hoe inwoners dit ervaren. Welke kenmerken van inwonerparticipatie zorgen voor een positieve beleving van het participatieproces? En waar is ruimte voor verbetering?

In het rapport komen verschillende aspecten van procedurele en distributieve rechtvaardigheid aan bod, bijvoorbeeld in hoeverre het participatieproces aansloot op verwachtingen van omwonenden en of zij vonden dat de lusten en lasten op een eerlijke manier verdeeld zijn.

Lees het volledige rapport, inclusief uitgebreide samenvatting.

Het aantal huishoudens in Nederland met zonnepanelen is de laatste jaren fors gegroeid. Op zonnige dagen wordt er nu zo veel elektriciteit teruggeleverd dat het elektriciteitsnet het niet overal meer aan kan en er overspanning optreedt. Steeds vaker schakelen omvormers van zonnepanelen af om het net en de aangesloten apparaten te beschermen. Het betreffende huishouden kan op zo’n moment niet terugleveren, maar ook geen zelf-opgewekte stroom gebruiken.

Sommige huishoudens hebben hier vaker mee te maken dan anderen. Dit zorgt voor ongelijke situaties. Wat zijn de mogelijkheden om het afschakelen van zonnepanelen te verminderen en te zorgen voor een rechtvaardige verdeling?

In dit rapport verkennen TNO-onderzoekers zes verschillende oplossingen om de lasten rechtvaardig te verdelen.