Transitie gezonde leefomgeving

De Basisset Indicatoren Gezonde Leefomgeving van TNO en RIVM is ontwikkeld om professionals een eenduidig en praktisch instrument te bieden om de kwaliteit van de leefomgeving en de gezondheid van bewoners inzichtelijk te maken en te kunnen sturen, monitoren en evalueren. De set combineert zowel fysieke (zoals luchtkwaliteit en groen) als sociale factoren (zoals leefbaarheid en sociale cohesie) in één integrale benadering, omdat bestaande indicatorensets vaak versnipperd en onevenwichtig zijn.

De indicatoren zijn zorgvuldig geselecteerd op relevantie, meetbaarheid en handelingsperspectief, en maken het mogelijk om verschillen tussen gebieden zichtbaar te maken, prioriteiten te bepalen en effecten van beleid te volgen. Via toepassingen zoals de Gebiedscheck kunnen gebruikers deze data ruimtelijk analyseren en vergelijken, met als doel om gezondheid structureel mee te nemen in beleid en gebiedsontwikkeling en uiteindelijk gezondheidsverschillen te verkleinen.

Voor meer informatie is de webinar terug te kijken: Webinar Indicatoren voor een Gezonde Leefomgeving en Webinar (deel 2) Indicatoren voor een Gezonde Leefomgeving.

IMPROVE Equity (IM EQ) is een Europees onderzoeksproject waarin TNO samen met internationale partners werkt aan het verkleinen van gezondheidsverschillen in kwetsbare buurten ten aanzien van obesitas. Het project richt zich op het begrijpen van de complexe samenhang tussen sociale, fysieke en beleidsmatige factoren die ongelijkheid in gezondheid (pdf) veroorzaken, en vertaalt deze inzichten naar lokale, structurele beleidsmaatregelen.

Door inwoners en stakeholders actief te betrekken en gebruik te maken van systeemmodellering en (digital twin) simulaties, worden de effecten van interventies inzichtelijk gemaakt en geëvalueerd. Zo draagt IMPROVE‑Equity bij aan het ontwikkelen en onderbouwen van effectieve, gebiedsgerichte aanpakken die gezondheid en kansengelijkheid versterken en obesitas terugdringen.

De inrichting van de leefomgeving kan sociale cohesie en verbondenheid tussen bewoners beïnvloeden. Ruimtelijk ontwerp kan dit faciliteren, maar de daadwerkelijke impact hangt af van de (in)formele mogelijkheden die worden geboden en de mate waarin deze aansluiten bij de wensen en behoeften van bewoners.

In onze kennisontwikkeling en publicaties, zoals ‘Ruimtelijk ontwerp voor sociale cohesie (pdf)’ en ‘Buurtverbondenheid’, laten we zien hoe de inrichting van buurten bijdraagt aan ontmoeten, vertrouwen en gemeenschapsvorming. Deze inzichten vertalen we naar toepasbare handvatten voor beleid en gebiedsontwikkeling, zodat sociale cohesie een expliciet en stuurbaar onderdeel wordt van ruimtelijke keuzes.

Een voorbeeld hiervan is de Health Impact Twin voor Sociale Cohesie (HITS). Hierin werken we naar een model en dashboard toe om de sociale impact van ruimtelijke ingrepen integraal te analyseren vanuit de samenhang tussen hardware, software en orgware. Hiermee kan het beleidsmakers, ontwerpers en maatschappelijke organisaties ondersteunen bij het vergelijken van scenario’s en het optimaliseren van sociale impact in de gebouwde omgeving.

Hoe zorg je dat gezondheid en welzijn echt onderdeel worden van gebiedsontwikkeling? De handreiking Waardegedreven Gezonde Gebiedsontwikkeling biedt projectleiders en professionals concrete handvatten om gezondheid vanaf de start structureel mee te nemen in visie, samenwerking en besluitvorming.

De handreiking, ontwikkeld door TNO samen met Brink, Urban Sync, Rho Adviseurs en Horizons, helpt om maatschappelijke waarden expliciet te maken en te vertalen naar praktische keuzes.

• het biedt bouwstenen, modellen, processtappen en instrumenten om in de initiatiefase een stevig fundament te leggen.
• het ondersteunt om complexe samenwerking te organiseren, de juiste partijen te betrekken en weerstand te overbruggen.
• het leidt tot een tastbaar resultaat: een Programma van Waarden, waarin gezamenlijke ambities en maatschappelijke doelen worden vastgelegd als de basis voor sturing, samenwerking en investeringskeuzes gedurende het hele ontwikkelproces.

Hoe werken investeringen in de leefomgeving door in verschillende beleidsdomeinen en begrotingen, en hoe kunnen we daar integraal op sturen?

Urban Financial Metabolism is een systemische methodiek die gemeenten en gebiedscoalities helpt om zichtbaar te maken waar geld vandaan komt, hoe het door een gebied beweegt en hoe investeringen in bijvoorbeeld groen, mobiliteit of sociale voorzieningen doorwerken in ruimtelijke en maatschappelijke effecten, zoals gezondheid, leefbaarheid en duurzaamheid. Hierdoor worden ook indirecte baten, zoals vermeden zorgkosten of verbeterde leefkwaliteit, beter inzichtelijk.

In onder andere Dordrecht onderzocht TNO met UFM de relaties tussen beleidsdoelen, behoeften van bewoners, activiteiten in de wijk en financiële stromen voor de koppeling van gezondheid met ruimtelijke opgaven. Dit maakte zichtbaar hoe investeringen doorwerken in verschillende onderdelen van de gemeentelijke begroting en bij andere partijen.

De aanpak ondersteunt daarmee overheden en partners om financiële en maatschappelijke logica met elkaar te verbinden en te bespreken en vanuit integraliteit gerichter te sturen op een gezonde, toekomstbestendige leefomgeving.

TNO onderzoekt hoe inwonerinitiatieven effectiever kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven door samenwerking (‘co-creatie’) met overheden en andere partijen te verbeteren.

Het programma Better Together richt zich op het begrijpen welke factoren het succes van burgerinitiatieven bepalen, zoals samenwerking, organisatiekracht en aansluiting bij beleid, en ontwikkelt kennis en tools om deze initiatieven beter te ondersteunen en op te schalen.

Door praktijkgericht onderzoek en samenwerking met partners wil TNO bijdragen aan sterkere, duurzamere burgerinitiatieven die meer impact hebben op hun leefomgeving en maatschappelijke vraagstukken.

• Handreiking waardegedreven gezonde gebiedsontwikkeling (pdf)
• Health and Urban Design: A Framework
• Universele indicatorenset voor een gezonde leefomgeving
• Podcast Sociale Cohesie op Provada ism Social Value Foundation
• Buurtverbondenheid: Sociale Cohesie in de Context van de Gezonde Leefomgeving Meten en Verbeteren (pdf)
• Ruimtelijk ontwerp voor sociale cohesie (pdf)
• Gezondheid in alle beleidsdomeinen: Samen werken aan het verkleinen van de gezondheidsverschillen (pdf)
• Samen werken aan multitransities voor gezondheid
• Gezondere leefomgevingen, gezondere burgers
• Luchtkwaliteit en effecten van emissies
• Rapport Beweegvriendelijke Omgeving
• Rapport Integrale Wijkaanpak
• Rapport Gezond Zuid Holland