Bouwsteen voor succes: voorspel, optimaliseer en onderbouw de arbeidsbesparing van zorginnovaties

Thema:: Werk gezondheid

22 oktober 2026

De druk op de Nederlandse zorg neemt verder toe. De zorgvraag groeit, de bevolking vergrijst en de arbeidsmarktkrapte blijft groot. Arbeidsbesparende technologie kan helpen om deze druk te verlichten, maar succesvolle toepassing vraagt om meer dan technologische innovatie alleen. De bouwsteen ‘Arbeidsbesparing & Zorgketenimpact’ helpt technologieontwikkelaars en zorgaanbieders bij het realiseren van duurzame arbeidsbesparing en succesvolle implementatie van zorginnovaties in de zorgketen.

Waarom arbeidsbesparing meer is dan minder uren

Arbeidsbesparende zorgtechnologie kan helpen om met de beschikbare mensen meer zorg te leveren en de druk op zorgprofessionals te verlichten. Maar hoeveel arbeid een innovatie daadwerkelijk bespaart, is vaak lastig vast te stellen. Een besparing op één taak, afdeling of organisatie betekent nog niet automatisch dat de zorgketen als geheel minder arbeid nodig heeft. Werkzaamheden kunnen verschuiven naar andere zorgprofessionals, zorgorganisaties, ondersteunende diensten of mantelzorgers. Daarom staat niet de individuele organisatie, maar de gehele zorgketen centraal in onze analyses.

Nieuwe technologie verandert doorgaans niet alleen de benodigde tijd, maar ook taken, werkprocessen, verantwoordelijkheden, samenwerking en de kwaliteit van zorg en werk. Werk kan verdwijnen, verschuiven naar andere professionals of organisaties, of in een andere vorm terugkomen. Ook kunnen nieuwe werkzaamheden ontstaan, bijvoorbeeld voor coördinatie, gegevensverwerking, onderhoud of begeleiding van cliënten.

Om de werkelijke impact van een innovatie te begrijpen, is daarom een breder perspectief nodig. Niet alleen de directe tijdwinst, maar ook de gevolgen voor kwaliteit van werk en de verdeling van arbeid binnen de zorgketen moeten worden meegenomen.

Tegelijkertijd worden technologieontwikkelaars en zorgorganisaties steeds vaker gevraagd om de verwachte arbeidsbesparing van hun innovatie te onderbouwen. Veel technologieontwikkelaars kunnen goed uitleggen wat hun innovatie doet. Veel lastiger is het om aannemelijk te maken hoeveel arbeid daadwerkelijk wordt bespaard, waar deze besparing ontstaat en of deze niet leidt tot extra werk elders in de zorgketen. Juist deze onderbouwing wordt steeds belangrijker bij subsidieaanvragen, besluitvorming door zorgorganisaties en toekomstige opschaling.

Van inschatten naar aantonen: arbeidsbesparing gedurende de hele innovatiecyclus

TNO ondersteunt technologieontwikkelaars en zorgorganisaties bij het onderbouwen van verwachte én gerealiseerde arbeidsbesparing in de gehele zorgketen. Daarbij starten we niet met een standaard vragenlijst of één vaste meetmethode, maar met de verandering die een innovatie daadwerkelijk moet realiseren.

Welke taken verdwijnen, veranderen of verschuiven? Welke nieuwe werkzaamheden ontstaan? Waar komen tijdswinst en capaciteitswinst terecht? En bij welke organisaties, professionals of zorgprocessen kunnen juist aanvullende vraag ontstaan?

Daarbij combineren we domeinkennis met procesdata, operationele data, digitale procesanalyses, AI-ondersteunde data-analyse, simulatie- en scenariomodellen en digitale representaties van zorgprocessen. Hiermee kunnen verschillende toekomstscenario's worden doorgerekend en kan inzichtelijk worden gemaakt welke technologische, organisatorische en keteninterventies de grootste bijdrage leveren aan arbeidsbesparing.

Afhankelijk van de ontwikkelfase van de innovatie kan dit vooraf (ex ante), tijdens pilots en implementatie (ex durante) of na invoering (ex post) plaatsvinden. De vraag verschilt per fase, maar de onderliggende aanpak is steeds hetzelfde: begrijpen hoe impact ontstaat, bepalen wat gemeten moet worden en de effecten vertalen naar besluitvorming.

bouwstenen-arbeidsbesparende-zorginnovatie

1. Vooraf: arbeidsbesparing en impact inschatten (ex ante)

Wanneer een innovatie nog in ontwikkeling is, willen organisaties weten hoeveel arbeidsbesparing realistisch verwacht mag worden, welke effecten elders in de zorgketen kunnen optreden en hoe de innovatie verder kan worden verbeterd voordat pilots of implementatie starten.

We brengen in kaart welke verandering de innovatie beoogt en hoe deze moet leiden tot arbeidsbesparing in de zorgketen. Daarbij bepalen we welke professionals, organisaties en onderdelen van de zorgketen in de analyse moeten worden meegenomen.

Vervolgens bepalen we welke indicatoren nodig zijn om de verwachte effecten zichtbaar te maken. Denk aan arbeidsinzet, tijdsbesteding, capaciteitsgebruik, taakverschuivingen, wachttijden, doorlooptijden en effecten op de kwaliteit van werk. Ook brengen we in kaart welke gegevens al beschikbaar zijn en welke aanvullende informatie nodig is.

Met behulp van beschikbare data, praktijkkennis en waar relevant digitale simulatie-, scenario- en ketenmodellen brengen we de verwachte arbeidsbesparing in beeld. Daarnaast onderzoeken we welke aanpassingen in de technologie, het werkproces, de implementatieaanpak of de zorgketen de uiteindelijke impact kunnen vergroten. Zo ontstaat niet alleen inzicht in het arbeidsbesparingspotentieel, maar ook in de meest kansrijke route om dit potentieel daadwerkelijk te realiseren.

Inzicht in het verwachte arbeidsbesparingspotentieel, concrete optimalisatiemogelijkheden en een onderbouwde businesscase.

2. Tijdens pilots en implementatie: arbeidsbesparing monitoren en optimaliseren (ex durante)

Tijdens pilots, validatietrajecten en implementatie ontstaat inzicht in hoe de innovatie daadwerkelijk uitpakt in de praktijk.

We onderzoeken of de veronderstelde verandermechanismen daadwerkelijk optreden. Veranderen taken, werkprocessen en samenwerking zoals beoogd? Ontstaat de verwachte arbeidsbesparing daadwerkelijk in de praktijk?

Met digitale dashboards, procesdata, registratiesystemen, observaties en andere databronnen volgen we de ontwikkeling van arbeidsinzet, productiviteit, kwaliteit van zorg, kwaliteit van werk en keteneffecten.

De verzamelde inzichten worden gebruikt om te bepalen waar effecten optreden, waar knelpunten ontstaan en hoe technologie, werkprocessen of samenwerking verder kunnen worden verbeterd. Digitale simulaties kunnen hierbij helpen om verschillende scenario's door te rekenen en de innovatie verder te optimaliseren voordat grootschalige opschaling plaatsvindt.

Inzicht in of de innovatie daadwerkelijk de beoogde arbeidsbesparing realiseert en waar verdere optimalisatie mogelijk is.

3. Na invoering: arbeidsbesparing en impact aantonen (ex post)

Wanneer een innovatie is ingevoerd, ontstaat de behoefte om de gerealiseerde effecten onderbouwd aan te tonen.

We brengen in beeld welke veranderingen daadwerkelijk zijn opgetreden in arbeidsinzet, productiviteit, kwaliteit van zorg, kwaliteit van werk en samenwerking binnen de zorgketen.

De gerealiseerde situatie wordt vergeleken met de oorspronkelijke werkwijze, nulmeting of businesscase. Hierdoor ontstaat inzicht in de mate waarin de beoogde effecten daadwerkelijk zijn gerealiseerd.

De resultaten worden vertaald naar een transparant en geloofwaardig beeld van de netto arbeidsbesparing en bredere waardecreatie. Daarbij kijken we expliciet naar de verdeling van baten en lasten binnen de zorgketen, zodat zichtbaar wordt waar waarde ontstaat en waar mogelijk aanvullende investeringen of aanpassingen nodig zijn.

Een onderbouwd bewijs van de gerealiseerde arbeidsbesparing en een sterkere basis voor opschaling, investeringen en marktintroductie.

Een gelaagd beeld van arbeidsbesparing en productiviteit

Voor het meten van arbeidsbesparing bestaat geen universele vragenlijst of standaardmethode. De juiste aanpak hangt af van de innovatie, de ontwikkelfase, de zorgcontext en de beschikbare gegevens.

Daarom werkt TNO met een gelaagd meetkader waarin arbeidsbesparing binnen de gehele zorgketen centraal staat. Daarbij kijken we onder meer naar:

arbeidsinzet en arbeidsbesparing: hoeveel tijd, uren of capaciteit worden daadwerkelijk vrijgespeeld;
verschuivingen in werk: waar verdwijnen werkzaamheden en waar komen nieuwe werkzaamheden terecht;
effecten op de zorgketen: welke organisaties, professionals of processen profiteren en waar ontstaan mogelijk aanvullende lasten;
kwaliteit van werk: wat betekent de innovatie voor werkdruk, autonomie, vaardigheden en duurzame inzetbaarheid;
implementatie en opschaling: onder welke voorwaarden kan de arbeidsbesparing ook op grotere schaal worden gerealiseerd.

Het uitgangspunt is eenvoudig: een innovatie levert pas echte arbeidsbesparing op wanneer de totale arbeidsinzet in de zorgketen afneemt of effectiever wordt benut, zonder dat de lasten simpelweg naar een andere schakel worden verplaatst.

Samenwerken aan aantoonbare en duurzame arbeidsbesparing

Technologieontwikkelaars en zorgorganisaties worden steeds vaker gevraagd om aannemelijk te maken hoeveel arbeid een innovatie kan besparen. Een geloofwaardige onderbouwing vraagt echter meer dan het berekenen van de directe tijdwinst van één handeling.

TNO combineert expertise op het gebied van zorginnovatie, arbeid, arbeidsproductiviteit, kwaliteit van werk, evaluatie en ketensamenwerking. Hierdoor kunnen de directe arbeidsbesparing en de bredere gevolgen voor werk, organisaties en de zorgketen in samenhang worden onderzocht.

Met bewezen methodieken, meetinstrumenten en analysekaders helpt TNO om al tijdens de ontwikkeling en validatie van een innovatie zicht te krijgen op de verwachte impact. Vervolgens kunnen de effecten tijdens pilots en implementatie worden onderzocht en onderbouwd. Zo ontstaat een steviger fundament voor besluitvorming, implementatie en toekomstige opschaling.

Heb je een veelbelovende zorginnovatie en wil je inzicht krijgen in de verwachte of gerealiseerde arbeidsbesparing? Wil je niet alleen de directe tijdwinst meten, maar ook de effecten op productiviteit, kwaliteit van zorg, kwaliteit van werk en andere partijen in de zorgketen? Neem dan contact op met Jerien den Blanken, TNO Health & Work, voor een vrijblijvend gesprek over de mogelijkheden binnen uw consortium.

Meer weten?

Wil je de kans vergroten dat uw innovatie succesvol wordt geïmplementeerd, geadopteerd en opgeschaald? Lees dan ook meer over Bouwsteen 2: Vergroot de kans op succesvolle implementatie en opschaling van arbeidsbesparende zorginnovaties.

Lees meer