TNO ontwikkelt methode die technologie laat landen in de zorg

“Een innovatie implementeren waarvan je alles van tevoren helemaal kunt uitstippelen, dat bestaat eigenlijk niet.” Den Blanken werkt samen met onderzoeker Lilian Woudstra aan methoden om zorginnovaties wél duurzaam te laten landen in de praktijk. Niet de techniek alleen is bepalend, maar vooral wat eromheen gebeurt. “Zorgorganisaties zijn niet altijd heel bewust bezig met hun innovatieproces. Ze zijn heel erg bezig met het wat en wat ze daarmee willen bereiken, maar minder met het hoe”, zegt Woudstra.

De vraag is niet alleen welke technologie de zorg nodig heeft, maar vooral wat nodig is om die technologie werkelijk te laten werken. Hiervoor ontwikkelt TNO aanpakken die de ontwikkeling, implementatie en opschaling van innovaties verbindt. “De innovatie-adoptieprocessen lijken in verschillende sectoren op elkaar, maar de context is anders. Je hebt andere regelgeving, ketens, andere typen mensen, andere omstandigheden. Innovatie in de ziekenhuiszorg kan andere stappen in het innovatieproces vragen dan in de thuiszorg en de ggz”, legt Woudstra uit.

Aan technologie is geen gebrek. AI, robotisering, sensortechnologie, zorg op afstand en digitale ondersteuning bieden kansen voor een sector met een groeiende zorgvraag en personeelstekorten. Toch blijft de stap van een succesvolle proef naar dagelijks gebruik lastig.

“De toegevoegde waarde van zorgtechnologie is voor organisaties die ermee moeten gaan werken niet altijd duidelijk genoeg. Het wordt nog regelmatig gezien als een soort nice-to-have in plaats van een need-to-have. Dat heeft er onder meer mee te maken er niet altijd wordt gekeken vanuit het bredere geheel ”, zegt Woudstra.

Ze noemt de ggz als voorbeeld. “Je hebt bijvoorbeeld slaaprobots die mensen rustig maken. Dan wordt gedacht: dat is fijn voor de cliënt en misschien ook voor de medewerkers als het leidt tot minder incidenten. Maar er wordt vervolgens niet doorgedacht over de vraag: als je dat nou op een grootschalige manier zou kunnen inzetten, kun je misschien de werkdruk in de organisatie structureel verlagen of is minder bezetting in de nacht nodig.”Daar komt een typisch zorgprobleem bij. In de zorg wordt verbouwd terwijl de winkel open moet blijven. Dat is een hele lastige situatie. Zeker nu die zorg al onder druk staat”, zegt Woudstra.

Innovatie is ook organisatieverandering

Een nieuwe technologie invoeren betekent volgens Den Blanken meer dan een pilot draaien: “Eigenlijk gaat het ook om een organisatieverandering. Directies proberen veranderingen vaak klein en behapbaar te houden. Nieuwe technologie wordt voorzichtig ingevoerd. Eerst een paar toepassingsmogelijkheden, eerst een kleine groep medewerkers. Het gevaar is dan dat de volgende stap nooit komt. Innovatie moet onderdeel worden van de dagelijkse praktijk en de eigenheid van de bedrijfsvoering. Het moet nog worden ingepast in jouw organisatie, dus in jouw werkprocessen, systemen, protocollen en samenwerking tussen partijen. Dat vraagt altijd om uitwerking”, legt Woudstra uit.

Wat bij de ene organisatie werkt, hoeft niet automatisch elders te werken. “Elke zorgorganisatie heeft daarnaast zijn eigen doelgroep, zijn eigen medewerkers. Het is niet iets wat je zo even van de plank plukt om het over te nemen van hoe het bij een andere organisatie is. Het gaat steeds om het op elkaar afstemmen van technologie, mens en organisatie. Dat vraagt om maatwerk”, vult Woudstra aan.

Gewenningsperiode

Een project waarin TNO betrokken is bij de implementatie van een slimme medicijndispenser in verzorgings- en verpleeghuizen laat zien hoe groot het verschil kan zijn tussen een technisch werkende innovatie en daadwerkelijke toepassing. De dispenser zelf functioneert goed, maar zorgverleners waren eerst terughoudend: “Die dachten: dat kan allemaal wel, maar ik heb er nog niet per se vertrouwen in dat ik dit zomaar aan de technologie kan overlaten. Je hebt dus een gewenningsperiode nodig om de technologie te laten landen”, zegt Woudstra.

“Dat is een proces. In het geval van de medicijndispenser gingen zorgverleners toch telkens zelf langs de kamers om te zien of de medicijnen wel waren ingenomen. Na enkele weken veranderde dat. Toen begonnen ze te zien dat die extra check niet nodig was.”

Daarmee veranderde ook hun blik op de techniek. “Inmiddels hebben ze vertrouwen en gaan ze ook vragen om andere functionaliteiten die in die medicijndispenser zitten. Dat deden ze in eerste instantie niet, omdat ze eigenlijk al besloten hadden: ik kan het toch nooit aan de technologie overlaten”, vertelt Woudstra.

Een ander onderdeel van de gewenningsperiode is leren omgaan met de techniek. Woudstra vervolgt: “Er wordt in de zorg veel gesproken over het gebrek aan digitale vaardigheden van medewerkers, maar misschien moeten we ook kijken naar de manier waarop we het leren werken met de techniek organiseren.

Zorgmedewerkers in de VVT hebben vaak op een hele andere manier leren dan theoretisch geschoolden. Niet via het lezen van lange handleidingen vol instructies, maar veel meer door het zien doen, het samen doen en het zelf gaan doen”.

Geen innovatie op een eiland

Geen enkele organisatie kan innovatie alleen laten slagen. “Zorgtechnologie staat niet op zichzelf. Het is een onderdeel van een bredere transitie, een transitie naar passende zorg. Dus heb je iedereen nodig die betrokken is om die bredere transitie mogelijk te maken”, zegt Den Blanken.

Bij een medicijndispenser gaat het niet alleen om zorgverlener en cliënt, maar ook om de apotheek, producent, mantelzorger, leverancier, financier en zorgverzekeraar.

“Het lijkt eerst vrij simpel: je hebt een werkende technologie, je hebt je cliënten en je gaat dat ding inzetten. Maar dat heeft allemaal gevolgen voor die hele keten. De medicatie moet op een bepaalde manier worden aangeleverd, de werknemers moeten worden geïnstrueerd en misschien moeten de cliënten en mantelzorgers zelf ook weten hoe het werkt”, legt Den Blanken uit. “Als je het hele ecosysteem niet meeneemt, gaat daar ergens een kink in de kabel komen.”

Technologie én sociale innovatie

Juist nu technologische ontwikkelingen elkaar snel opvolgen, is die brede blik volgens TNO belangrijk. “Je moet technologische innovatie altijd verbinden met sociale innovatie. Je kijkt dus niet alleen naar hoe je de technologie technisch inbedt, maar ook hoe mensen ermee kunnen werken, naar de maatschappelijke inbedding en naar de kwaliteit van arbeid. Je kijkt naar het bredere geheel”, zegt Woudstra. Dat is volgens Woudstra en Den Blanken uiteindelijk de maatstaf voor succes.

Dit artikel is verschenen in ICT & Health op 23 oktober 2026