Zesde Landelijke Groeistudie: hoe groeien onze kinderen en wat zegt dat over hun gezondheid?

Zijn Nederlanders wereldwijd nog steeds het langst? Is het aantal kinderen met overgewicht toegenomen in de afgelopen 15 jaar? Worden meisjes eerder ongesteld dan 15 jaar geleden? De zesde Landelijke Groeistudie zal het uitwijzen. Het onderzoek, dat om de 10 tot 15 jaar wordt uitgevoerd, levert waardevolle inzichten op over de gezondheid van kinderen en hoe deze zich over de jaren heeft ontwikkeld. En minstens zo belangrijk: de up-to-date groeidiagrammen die het onderzoek oplevert zijn een houvast voor professionals in de jeugdgezondheidszorg.

Het belang van groeidiagrammen

“Voor professionals in de jeugdgezondheidszorg, huisartsen en andere zorgprofessionals zijn groeidiagrammen een belangrijk instrument om bij kinderen vroegtijdig groeigerelateerde aandoeningen te kunnen opsporen”, zegt onderzoeker en statisticus Paula van Dommelen. “Zij verwijzen een kind met een afwijkend groeipatroon door naar een kinderarts voor vervolgonderzoek. Wij houden de groeidiagrammen up-to-date, waarmee TNO-collega’s vervolgens landelijke richtlijnen maken waarmee zorgprofessionals kunnen nagaan of een kind zich optimaal ontwikkelt, zoals de JGZ-richtlijn lichaamslengte. De cijfers worden ook gebruikt als input voor wetenschappelijk onderzoek en om trends in kaart te brengen.”

Opmerkelijke trendbreuk

Uit eerdere groeistudies kwamen al interessante trends naar voren. Zo nam tussen 1955 en 1997 de lengte van mannen en vrouwen toe met 8 cm. Van Dommelen: “Deze lengtegroei duidt op verbeterde leefomstandigheden, zoals gezondere voeding en betere gezondheidszorg. We zijn echter sindsdien niet langer geworden. Dat is een opmerkelijke trendbreuk. Misschien hebben we de limiet bereikt van wat mogelijk is. Aan de andere kant kan de lengtestagnatie ook een signaal zijn dat de leefomstandigheden van de Nederlandse jeugd niet verder verbeteren, en misschien zelfs achteruitgaan.”

Alarmerende cijfers

Eerdere groeistudies brachten ook andere trends aan het licht. Van Dommelen: “We zagen een sterke toename in overgewicht tussen 1980 en 1997, die ook tussen 1997 en 2009 aanhield. Vooral onder kinderen van Turkse en Marokkaanse afkomst, de twee grootste minderheidsgroepen in Nederland, signaleerden we een alarmerende stijging in overgewicht. Die cijfers kwamen landelijk hard aan en hebben ervoor gezorgd dat er gericht beleid en interventies zijn gekomen om overgewicht te bestrijden. De toename in overgewicht verklaart ook voor een deel waarom meisjes steeds jonger ongesteld worden, een andere variabele die we meten met onze groeistudies.”

Nieuwe parameters en methoden

In 1955 startte TNO met het systematisch verzamelen van gegevens over de groei van kinderen. De studie is sindsdien uitgebreid met nieuwe parameters om een completer beeld te krijgen van de groei en gezondheid van kinderen in Nederland.

Sinds 1955 monitoren de onderzoekers de lengte en het gewicht van kinderen en bij meisjes ook de menarche, het moment waarop de eerste menstruatie optreedt. Andere puberteitskenmerken (Tanner-stadia) werden in het onderzoek meegenomen in 1965, 1980 en 1997. Sinds 1980 kijken de onderzoekers ook naar over- en ondergewicht. In 1997 en 2009 werden aanvullende gegevens verzameld over kinderen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond. In 2009 werd het onderzoek eenmalig uitgebreid met leefstijlfactoren zoals voeding en beweging. Van Dommelen: “Zo’n 80 procent van de lengte en 60 procent van het gewicht wordt bepaald door genen. Maar als de leefomstandigheden niet optimaal zijn, krijgen die genen minder kans om de doorslag te geven.”

De laatste groeistudie dateert alweer uit 2009. Wat zal de zesde Landelijke Groeistudie opleveren? Van Dommelen en haar collega’s verwachten een verdere stijging van overgewicht, deels als gevolg van de coronapandemie.

Representatieve steekproef

TNO is gestart met de dataverzameling voor de zesde Landelijke Groeistudie. De eerste data zijn inmiddels al beschikbaar voor onderzoek. Voorheen trokken onderzoekers nog met een meetlint door het land om kinderen fysiek op te meten. Tegenwoordig sluit de studie aan bij bestaande contactmomenten met kinderen, bijvoorbeeld op consultatiebureaus en scholen.

Het blijft een uitdaging om een representatieve steekproef te krijgen. Van Dommelen: “We willen alle kinderen meten, niet alleen de kinderen die op verzoek van bezorgde ouders een zorgverlener zien. Het wordt ook steeds moeilijker om vast te stellen wat de invloed van migratieachtergrond is. Er kan niet meer duidelijk een onderscheid worden gemaakt tussen de kinderen waarvan de voorouders in Nederland zijn geboren en de kinderen met een oorspronkelijke migratieachtergrond, omdat het vaak tweede-, derde- of vierdegeneratiemigranten zijn.”

I-JGZ-platform

Naast de traditionele groeidiagrammen werkt TNO aan digitale hulpmiddelen om professionals in de jeugdgezondheidszorg te ondersteunen. Van Dommelen: "We hebben een platform ontwikkeld dat voor een kind met een afwijkend groeipatroon doorrekent of het moet worden doorverwezen. Met de richtlijnen die zorgprofessionals op dit I-JGZ-platform kunnen raadplegen, kunnen zij efficiëntere en meer gerichte zorg leveren.”

Gezond en actief leven voor iedereen

Voor Van Dommelen is dit de tweede Landelijke Groeistudie waaraan ze meewerkt. Het onderzoek blijft belonend, vindt ze. “De groeidiagrammen die we maken, worden door alle professionals in de jeugdgezondheidszorg gebruikt. Het is mooi om te zien hoeveel impact het onderzoek heeft.”

Het ministerie van VWS, gemeenten, GGD’en en zorgverzekeraars werken samen aan een gezond en actief leven voor iedereen. In het GALA-akkoord uit 2024 staat hoe zij ervoor willen zorgen dat in 2040 een gezonde generatie opgroeit in een gezonde leefomgeving met een sterk sociaal netwerk. De Landelijke Groeistudie blijft een onmisbaar instrument om te kunnen vaststellen of deze maatregelen ook effect hebben.