In 5 stappen naar beheersbare vernieuwingsopgave infrastructuur

Van onderhoudsvraag naar programmatische vernieuwingsopgave

De ervaring die TNO de afgelopen jaren heeft opgebouwd met Rijkswaterstaat laat zien dat deze vernieuwingsopgave beheer(s)baar, betaalbaar en uitvoerbaar kan worden georganiseerd, mits we het slimmer aanpakken. Peter Rasker, Marktdirecteur Mobility & Built Environment, TNO: "We zijn in een nieuw normaal beland. De vernieuwingsopgave infrastructuur vraagt niet alleen meer geld, maar vooral meer productiviteit, betere samenwerking en slimmere keuzes."

We behandelen vijf stappen naar beheersbare vernieuwingsopgave infrastructuur:

1. Samenwerken en structureel inzicht creëren in het areaal
   
2. Onderzoek levensduurverlenging voordat je vervanging programmeert
   
3. Prioriteren en programmeren op basis van scenario’s
   
4. Versnellen door industrialisatie
   
5. Landelijk standaardiseren, lokaal profiteren
   

De omvang van de opgave: cijfers die alles bepalen

In opdracht van de Rijksoverheid, IPO en VNG bracht TNO de nationale renovatie en vervangingsopgave tot 2100 in beeld. De conclusie is stevig:

• € 260 miljard aan investeringen nodig tot 2100
• Gemeentelijke aandeel: circa 55% van de totale kosten
• Jaarlijkse gemeentelijke uitgaven stijgen van € 0,5 mrd (2021) naar:
  € 1,3 mrd in 2025–2035
  € 1,8 mrd richting 2050

De oorzaak? Lokale overheden beheren verreweg het grootste deel van het areaal, veelal gebouwd in de jaren ’50 en ’60 en inmiddels zwaarder belast dan ooit.

"Veel infrastructuur is robuust ontworpen, maar wordt vandaag intensiever gebruikt dan waarvoor ze bedoeld was. Dat wringt,  technisch én organisatorisch." - Peter Rasker

Stap 1: Samenwerken en structureel inzicht creëren

Voor veel gemeenten begint de vernieuwingsopgave met een confronterende realiteit: het overzicht ontbreekt. Assetinformatie is verspreid over afdelingen, systemen en soms zelfs over individuele hoofden. Tegelijkertijd stopt de infrastructuur niet bij gemeentegrenzen. Bruggen, wegen en waterwegen functioneren in netwerken en beïnvloeden elkaar.

Peter Rasker: "Je kunt deze opgave niet oplossen als individuele beheerder. Samenwerking is geen bestuurlijke wens, maar een technisch-inhoudelijke noodzaak."

De eerste stap is daarom het gezamenlijk in kaart brengen van het volledige areaal, samen met omliggende gemeenten, provincies, waterschappen en andere beheerders. Dit vraagt om:

• Het harmoniseren van objectdata, definities en richtlijnen
• Transparantie over technische staat en restlevensduur
• Afspraken over governance en veilig datadelen

Door areaaldata te combineren ontstaat inzicht in objectfamilies: groepen bruggen, viaducten of kademuren met vergelijkbare kenmerken. Dit vormt de basis voor gezamenlijke strategieontwikkeling en voorkomt dat elke gemeente los van elkaar dezelfde analyses uitvoert. "Assetmanagement begint met weten wat je hebt én met het besef dat jouw object deel uitmaakt van een groter systeem."

Stap 2: Onderzoek levensduurverlenging voordat je vervanging programmeert

Vervangen lijkt vaak de meest zekere keuze, maar is zeker niet altijd de meest efficiënte. Uit onderzoek van TNO blijkt dat veel naoorlogse civiele constructies aanzienlijk robuuster zijn gebouwd dan destijds vereist. Peter: "Door gerichter te onderzoeken ontdekken we regelmatig dat bruggen en viaducten technisch nog tientallen jaren veilig mee kunnen."

Levensduurverlenging vraagt wel om een professionelere aanpak dan standaard inspecties. Assetmanagers moeten beschikken over:

• Gedetailleerde constructieve analyses
• Inzicht in actuele en toekomstige belasting (verkeer, klimaat) en veroudering van de objecten
• Vergelijking met soortgelijke objecten binnen een typologie

Het strategische effect is groot:

• Lagere investeringskosten
• Minder hinder voor omgeving
• Meer tijd om capaciteit en middelen op te bouwen

"Elke extra levensjaar dat je veilig toevoegt, vergroot de maakbaarheid van de totale vernieuwingsopgave."

Stap 3: Prioriteren en programmeren op basis van scenario’s

De vernieuwingsopgave is simpelweg te groot om lineair af te werken. Zonder scherpe keuzes ontstaat een kostenpiek die organisatorisch en financieel niet te dragen is. Peter: "We moeten af van projectdenken en toe naar programmatisch assetmanagement."

In deze stap ontwikkelen assetmanagers meerjarige scenario’s, waarin keuzes expliciet worden gemaakt. Veiligheid blijft leidend, maar is niet de enige factor. Andere aspecten zijn:

• Bereikbaarheid en verkeersimpact
• Economisch en maatschappelijk belang
• Klimaatadaptatie en weerbaarheid
• Beschikbare capaciteit bij markt en organisatie

Essentieel is de afstemming tussen beheerders. Werk aan een rijksbrug heeft direct effect op lokale netwerken, en omgekeerd. Door gezamenlijk verkeersmodellen en faseringen te gebruiken, kunnen overheden verstoringen beperken. "Zonder gezamenlijke programmering verschuif je het probleem, in plaats van dat je het oplost."

Stap 4: Versnellen door industrialisatie

Als een brug, viaduct of kademuur daadwerkelijk moet worden aangepakt, zijn er verschillende mogelijkheden om dit zo efficiënt mogelijk aan te pakken. De schaal van de renovatie en vervangingsopgave overstijgt traditionele werkwijzen. Waar vroeger maatwerk de norm was, is repeteerbaarheid nu de sleutel tot succes. Peter: "De Nederlandse bouw kent een relatief lage productiviteit. In plaats van een of enkele viaducten, zullen we er tientallen of zelfs honderden moeten vervangen. De productiviteit moet omhoog. Anders lopen we vast op tijd, geld en capaciteit." Door objecten te benaderen als onderdeel van een typologie, ontstaat ruimte voor:

• Standaardontwerpen en herhaalbare oplossingen
• Modulaire en industriële bouwmethodes
• Snellere realisatie met minder hinder
• Lagere milieu impact

Een aanvullende benadering is de contingentenaanpak: eerst kijken welke slimme oplossingen al beschikbaar zijn in de markt, en vervolgens bepalen welke objecten daarvoor geschikt zijn. "Niet elk object vraagt om een unieke oplossing. Vaak vraagt het om de juiste match."

Stap 5: Landelijk standaardiseren, lokaal profiteren

De laatste stap richt zich op kennisdeling en opschaling. Wanneer elke gemeente eigen standaarden hanteert, blijft versnelling uit. Landelijke samenwerking maakt het mogelijk om:

• Inspectie en rekenmethodes te uniformeren
• Veiligheidsnormen eenduidig toe te passen
• Marktpartijen perspectief te bieden op schaal

TNO helpt bij het inventariseren van de verschillende methodes, het bepalen van veilige standaarden. Hoe ga je informatie met elkaar delen, Welke afspraken maak je met elkaar? Waar zit uiteindelijk de business case voor bedrijven? Binnen de samenwerking Duurzame Vernieuwingsopgave Infrastructuur bundelen overheden, kennisinstellingen en marktpartijen hun expertise. Peter: "Een oplossing die landelijk is gevalideerd, kan lokaal direct worden toegepast. Dat scheelt tijd, geld en risico."

Tot slot: van urgentie naar georganiseerde actie

Volgens Peter Rasker is het momentum nu: "De meeste mensen nemen onze infrastructuur voor lief. Pas als het ergens begint te kraken en er overlast ontstaat, komen we in beweging. Het in stand en beschikbaar houden van al die objecten is niet alleen maatschappelijk en economisch van wezenlijk belang, het is ook randvoorwaardelijk voor al die ander opgaves, zoals de woningbouw en energietransitie. Het begint met het erkennen van die prioriteit bij elkaar, zodat lokale overheden de handen ineen kunnen slaan om deze opgave gezamenlijk op te pakken. Met deze vijf stappen zijn we in staat om die hele grote vernieuwingsopgave behapbaar, betaalbaar en toekomstbestendig uit te voeren.”

"Infrastructuur lijkt vanzelfsprekend, tot ze faalt. Wie nu structureert, voorkomt later ontwrichting."

Voor lokale overheden ligt hier een concrete actie: denk groter, werk samen en programmeer vooruit. Met deze vijf stappen wordt de vernieuwingsopgave niet kleiner, maar wel uitvoerbaar.