Adviesgroep economische zaken

Thema:
Duurzame ondergrond

De TNO Adviesgroep economische zaken (TNO AGE) geeft wetenschappelijk inzicht en advies over verantwoord en efficiënt gebruik van de diepe ondergrond. Voor zowel beleidsmakers, toezichthouders, stakeholders als het grote publiek.

Onderzoek en advies

TNO AGE adviseert het ministerie van Economisch Zaken en Klimaat (EZK) bij het uitvoeren van de Mijnbouwwet en bij vraagstukken in de energietransitie. Hiervoor doen we onderzoek naar de mogelijkheden die de diepe ondergrond biedt in de transitie naar duurzame energie. Bijvoorbeeld het gebruik van aardwarmte en het opslaan van gassen als aardgas, waterstof en kooldioxide (CO2).

Naast het ministerie van EZK werken we voor decentrale overheden en andere stakeholders in het publieke domein. Denk aan Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en Energiebeheer Nederland (EBN). We verzamelen informatie van de industrie over hun (geplande) activiteiten en data uit onderzoeken, zoals seismiek en boringen. We werken niet voor de industrie.

Veel van onze experts hebben een wetenschappelijke achtergrond in de (petroleum)geologie, natuurkunde of geofysica. We werken veel samen met verschillende TNO-afdelingen met een breed scala aan kennis over bijvoorbeeld milieu, klimaat, bouw, bestuur, communicatie, data en informatie.

Kennisontwikkeling en informatievoorziening

Openbare rapporten, actuele informatie en data publiceren wij op NLOG. Dit is een website die TNO Geologische Dienst Nederland beheert op verzoek van het ministerie van EZK. Zo dragen we bij aan de kennisontwikkeling die nodig is om het gebruik van de ondergrond voor de huidige en toekomstige energievoorziening van Nederland te stimuleren. Ook duiden wij de informatie voor burgers tijdens regionale informatiebijeenkomsten.

Heb je een vraag voor onze Adviesgroep Economische Zaken? Neem contact op met John Zegwaard.

Olie- en gaswinning, opslag en transitie

Voor het ministerie van EZK voeren we een aantal ‘vaste’ taken uit bij de exploratie en productie van olie en gas. We verzamelen gegevens over Nederlandse velden, zowel on- als offshore, en controleren de kwaliteit van die informatie. Verder volgen we de nieuwe activiteiten van de olie- en gasindustrie.

Exploratie en productie

De Nederlandse ondergrond bevat meer dan 470 gasvelden en zo’n 250 daarvan zijn in productie. Gasbedrijven boren gas voor de Nederlandse en buitenlandse markt. Wij berekenen hoe groot de Nederlandse gasvelden zijn en of ze geschikt zijn voor exploratie. Jaarlijks maken we prognoses voor de Nederlandse aardgasproductie, inclusief het ‘exploratiepotentieel’. Ook actualiseren we de nationale gasreserve. Daartoe verzamelen en publiceren we de prognoses van de aardolie- en aardgasreserves van alle operators die in Nederland actief zijn in bestaande velden. Van de nog niet ontdekte velden maken we prognoses op basis van de gegevens over verwachte volumes die operators aanleveren. Lees op de website van NLOG meer over de winning van olie en gas.

Ondergrondse energieopslag

De diepe ondergrond speelt een grote rol als Nederland op grote schaal duurzame energie wil gaan gebruiken. Door wind- en zonne-energie op te slaan in energiedragers als waterstof en perslucht, hebben we ook op windstille en bewolkte dagen genoeg energie beschikbaar. De ondergrond biedt ruimte in lege gasvelden, zoutcavernes en aquifers (poreuze lagen) om andere stoffen, zoals hernieuwbare brandstof en warmte in voldoende grote hoeveelheden op te slaan. Op dit moment slaan we al grote hoeveelheden aardgas voor warmte tijdens de winter. Lees op de website van NLOG meer over ondergrondse energieopslag.

CO2-opslag

Een groot aantal van de leeggeproduceerde gasvelden op zee is technisch geschikt voor de opslag van kooldioxide (CO2). Daarmee kunnen we een significante bijdrage leveren aan het behalen van de klimaatdoelen. Lees op de website van NLOG meer over CO2-opslag.

Geothermie

Aardwarmte (geothermie) is een duurzame energiebron met grote leveringszekerheid: het is er altijd. Om geothermie veilig in te zetten, moeten we het gebruik ervan afstemmen met andere activiteiten in de ondergrond. Denk aan de winning van aardgas en zout en de opslag van energie. Wij adviseren de landelijke overheid, maar ook regionale en lokale overheden hierin.

Duurzame warmte uit de diepe ondergrond

In aardlagen tussen 1,5 en 4 kilometer diepte bevindt zich water met een temperatuur van 45 tot 120 graden Celsius. Dat warme water kan dienen als energiebron die niet afhankelijk is van seizoenen of het weer. Nu al gebruiken we geothermie voor de verwarming van kassen en woningen. Maar op termijn is het ook in te zetten voor industriële processen en om elektriciteit op te wekken.

Met gedetailleerde kennis van de diepe ondergrond bieden we inzicht in de lokale mogelijkheden van geothermie. Daarbij kijken we ook naar locaties buiten het gebied van exploratie en winning van aardgas. We nemen deel aan programma’s om de kennis over het potentieel van nieuwe geothermielocaties te vergroten.

Advies over vergunningen

In steeds meer gemeenten in Nederland zijn partijen bezig met het opstarten van geothermie-projecten: al ongeveer een derde van de ruim 350 gemeenten heeft te maken gehad met aanvragen voor vergunningen. Wij adviseren de lokale en regionale overheden en het ministerie van EZK bij het verstrekken van vergunningen. Lees op de website van NLOG meer over geothermie.

Illustratie van de ondergrond die het verschil laat zien tussen geothermie, EGS en WKO.

TNO AGE doet onderzoek naar geothermie, waarbij warmte uit de ondergrond wordt gehaald op een diepte van ongeveer 3 km. TNO AGE houdt zich niet bezig met enhanced geothermal systems (EGS) of warmte- en koudeopslag (WKO)

Mijnbouweffecten

Onze onderzoekers hebben gedegen kennis van aardlagen en structuren in de (diepe) ondergrond van Nederland. We zijn gespecialiseerd om modellen te maken die het ‘gedrag’ voorspellen van de ondergrond en het risico op geïnduceerde seismiciteit en bodemdaling als gevolg van mijnbouwactiviteiten.

Kans op aardbevingen

Voor het ministerie van EZK modelleren we de bovengrondse impact van een potentiële aardbeving als gevolg van de winning van aardgas. Onder andere op basis van die informatie beslist het ministerie van EZK over de toekenning van vergunningen. Ook dragen we bij aan de ontwikkeling van kennis en protocollen om seismische risico’s van geothermie inzichtelijk te maken en te beheersen. Lees op de website van NLOG meer over geïnduceerde seismiciteit.

Bodemdaling

Bij aardgaswinning ontstaat ook enige bodemdaling. Dit komt doordat diepe gesteentelagen langzaam en over een groot oppervlak tot enkele tientallen centimeters inklinken. Volgens onze berekeningen levert bodemdaling als gevolg van mijnbouwactiviteiten in de diepe ondergrond geen bovengrondse schade op. Lees op de website van NLOG meer over bodemdaling door gaswinning.

Zoutwinning gebeurt in Nederland vooral op dieptes tussen 350 en 500 meter. Dit brengt risico’s op bodemdaling met zich mee. We volgen de winning van zout nauwlettend en adviseren het ministerie van EZK bij het verlenen van vergunningen voor opsporing en winning van zout en het veilig afsluiten van cavernes. Lees op de website van NLOG meer over zoutwinning.

Ook onze expertisegroepen Geomodelling en Applied Geosciences doen onderzoek naar de oorzaken van bodemdaling.

TNO'er laat met een model zien hoe de ondergrond eruitziet.
TNO'er laat met een model zien hoe de ondergrond eruitziet.

Laat je verder inspireren

9 resultaten, getoond 1 t/m 5

Onderzoek TNO en EBN: Waterstofopslag op zee lijkt haalbaar

Informatietype:
Nieuws
11 juli 2022
Ondergrondse opslag van waterstof op zee lijkt technisch gezien een haalbare en relevante optie om te betrekken bij de planning en aanleg van het toekomstige energiesysteem. Dat is de belangrijkste bevinding van een studie van Energie Beheer Nederland (EBN) en TNO naar de haalbaarheid van ondergrondse opslag van waterstof op zee, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Voor de realisatie van de opslag moet wel aan een aantal randvoorwaarden worden voldaan en is nader onderzoek vereist.

Geologische Dienst Nederland maakt ondergrond Nederland zichtbaar

Informatietype:
Nieuws
13 januari 2022
Nederland staat voor grote opgaven als klimaatadaptatie, de energietransitie en grootschalige woningbouw. De ondergrond speelt bij de oplossing van deze vraagstukken een cruciale rol.

TNO en EBN: Ondergrondse energieopslag essentieel voor toekomstig energiesysteem

Informatietype:
Nieuws
13 oktober 2021
In de whitepaper “Ondergrondse energieopslag noodzakelijk voor toekomstig energiesysteem”, concluderen TNO en EBN dat ondergrondse energieopslag een onmisbaar onderdeel is van de infrastructuur en voor 2030 actie en regie nodig is.

2e druk fietsexcursie: geologie ontdekken op de fiets

Informatietype:
Nieuws
15 juli 2021
Geologie is vaak dichterbij dan je je realiseert. De Geologische Dienst Nederland, onderdeel van TNO, maakte een geologische fietsexcursie. Lees meer.

Oudste gesteente in ons land ruim 400 miljoen jaar geleden gevormd

Informatietype:
Nieuws
8 april 2021
Tot nu toe werd gedacht dat het oudste gesteente in Nederland 330 miljoen jaar oud is. Onderzoek van TNO is nu op nog ouder gesteente gestuit.