Energiearmoede voorkomen

Thema:
Inclusieve energietransitie

Een grote groep huishoudens in Nederland heeft maandelijks moeite om de energierekening te betalen. En dat terwijl het succes van de energietransitie afhangt van draagvlak in de samenleving. Hoe voorkomen we energiearmoede en welke rol speelt het in de energietransitie? Dat onderzoeken we.

Kaart energiearmoede Nederland

Deze kaart toont het percentage energiearmoede per gemeente. Klik op een gemeente en bekijk en vergelijk het percentage energiearmoede in 2020 en 2022. Energiearmoede is gemeten als het percentage huishoudens met een laag inkomen en óf hoge energiekosten óf een woning met een relatief lage energetische kwaliteit.

Meer weten over de data in jouw gemeente/wijk? Download de cijfers per gemeente of de cijfers per wijk.

Energiearmoede in Nederland 2022

Uit onderzoek van TNO (pdf) blijkt dat in 2022 ruim 600 duizend huishoudens (circa 510 duizend in 2020) in ons land in energiearmoede leefden: ze hebben hoge energiekosten, wonen meestal in een huis dat niet goed is geïsoleerd en hebben een laag inkomen.

TNO maakte een analyse op basis van CBS-cijfers* gecombineerd met de hoge energieprijzen in 2022, de getroffen compensatiemaatregelen en de gerealiseerde energiebesparing in dat jaar. De analyse toont aan dat de financiële compensatie de stijging van energiearmoede sterk heeft geremd. Zonder deze financiële ondersteuning was het aantal energiearme huishoudens ten opzichte van 2020 verdubbeld tot bijna één miljoen huishoudens.

TNO rapport energiearmoede Nederland 2022

We brengen energiearmoede gedetaileerd in kaart. Download het complete rapport (pdf) en de factsheet.

Gezondheidsrisico's energiearmoede

Uit een tweede studie van TNO blijkt dat zorgkosten van huishoudens hoger zijn naarmate de energiekwaliteit van hun huis slechter is. Deze correlatie is vooral sterk in het geval van kinderen onder de 18 die leven in een huis met een zeer lage energiekwaliteit waar de verwarming uit of laag staat. Dit wijst niet alleen op negatieve gevolgen voor de direct betrokken huishoudens, maar ook op aanzienlijke maatschappelijke kosten. Om goed te kunnen duiden wat hier precies speelt is meer onderzoek nodig met meer gedetailleerde zorg- en gezondheidsdata en met andere methoden om eventuele causale relaties en de grootte daarvan te duiden.

Rapport: Gezondheidskosten en energiearmoede

Bekijk hier de bijlages (pdf) behorende bij het rapport 'Energiearmoede gezondheidsrisico's'.

Energiearmoede toekomstvisie

Om inzicht te krijgen in het energiearmoedebeleid en effectieve steunmaatregelen voor energiearme huishoudens, onderzocht TNO zowel de wetenschappelijke als beleidskant van energiearmoede in Nederland. Daarbij keken we naar het beleid van andere Europese landen. Beleid om energiearme huishoudens te helpen is toegenomen, maar een langetermijnstrategie ontbreekt. Zo dient verduurzaming van die woningen prioriteit te krijgen zodat ook zij meekunnen met de energietransitie en energiearmoede voorkomen kan worden.

Energiearmoede toekomstvisie, inzichten uit Europa

Lees ons rapport ‘Energiearmoede de stand van zaken’ dat tevens een kennisbasis is voor het Landelijk Onderzoeksprogramma Energiearmoede.

Energiearmoede in Nederland

In het onderzoek 'Energiearmoede in Nederland: hoeveel, wie en waar?' wordt voor het eerst duidelijk waar energiearmoede in Nederland veel voorkomt. Dat is vooral buiten de Randstad, in het noorden, oosten en zuidoosten van het land en in een deel van Zeeland. Dit onderzoek is een vervolgstudie met het CBS naar de rol van energiearmoede in de energietransitie. We hebben hierin de niveaus van energiearmoede uitgewerkt per gemeente.

TNO is initiatiefnemer van het landelijk meerjarig onderzoeksprogramma energiearmoede. Hierin werken we samen met de ministeries Economische Zaken en Klimaat, Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken en Koningsrelaties en de provincies Zuid-Holland en Noord-Holland aan het verminderen en voorkomen van energiearmoede in Nederland. Dit gaat volgens meerdere onderzoeken en werksessies die onder drie pijlers vallen; meer inzicht in de doelgroep, kennisversnelling en beleidsontwikkeling.

Wie leven er in energiearmoede?

Uit onderzoek dat we met 7 partners deden, blijkt dat de mensen die in energie armoede leven, bestaan uit verschillende groepen. Zoals gescheiden gezinnen, ouderen die van een minimum moeten rondkomen, of mensen met geestelijke of gezondheidsproblemen. Binnen deze verschillende groepen zijn veel huishoudens te vinden die gemotiveerd zijn om te besparen; men wil leren en zijn of haar eigen situatie verbeteren. Er is nog genoeg advies onbekend bij die doelgroepen. Besparingen van 100 euro per jaar zijn geen uitzondering.

Energiearmoede en de energietransitie

Energiearmoede beter meten, monitoren en bestrijden.

Rechtvaardige energietransitie

Tot nu toe heeft Nederland geen kader om energiearmoede te meten, monitoren en bestrijden. Energiearmoede-expert Koen Straver van TNO schreef met partners een whitepaper over de energiearmoede-problematiek. De whitepaper bevat bevindingen en inzichten uit het onderzoek en het rapport over energiearmoede van TNO en partners. Koen Straver bespreekt de 3 innovatieve maatregelen voor effectief beleid voor een rechtvaardige energietransitie.

Draagvlak in de samenleving

Het succes van de energietransitie hangt af van het draagvlak in de samenleving. Het is daarom niet alleen een technologische, maar ook een sociale omslag. Hoe hoog wordt de rekening? Wie gaat die betalen? En wie bepaalt dat? Energierechtvaardigheid heeft verschillende kanten. Het gaat om burgers en of zij de extra kosten kunnen betalen. Maar ook bij bedrijven komt er een nieuwe rolverdeling. Naast de traditionele energiebedrijven kunnen lokale coöperaties of nieuwe marktpartijen energie produceren en verkopen. En dat kan alleen als de wetgever daar ruimte voor geeft.

Armoedebeleid, lokaal en nationaal

We onderzoeken energiearmoede en doen aanbevelingen om dit fenomeen tegen te gaan. Naar schatting leven driekwart miljoen huishoudens in energiearmoede. Ze kunnen de rekening niet betalen of kunnen daardoor allerlei andere dingen doen. We organiseren bijeenkomsten voor gemeenten om mensen met lage inkomen te helpen hun energierekening te verlagen. Met kennis en nieuwe inzichten helpen we gerichte maatregelen te treffen voor deze kwetsbare groepen.

Voor het verbeteren van lokaal, regionaal en landelijk beleid onderzoeken we de effectiviteit van interventies. In Europees verband wisselen we kennis uit met andere lidstaten en delen we onderzoeksresultaten rond dit vraagstuk. Zo ontwikkelen we sociale innovaties voor de energietransitie.

Sinds de stijging van de energieprijzen gebruiken gemeenten budgetten voor de inzet van steunmaatregelen bij huishoudens om energiearmoede te voorkomen, zoals energiecoaches die advies geven, fixteams die woningen isoleren, renovaties en witgoedregelingen.

In ons onderzoek concludeerden we dat deze steunmaatregelen positieve effecten hebben (pdf) op energiearmoede gerelateerde aspecten (je leest hier de samenvatting van het onderzoek (pdf)).

Onderzoek naar beleid en besluitvorming helpt gemeenten om onderbouwde keuzes te maken. Waar we aan werken:

  • De bredere context betrekken. Het gaat om samenhang tussen leefbaarheid in de wijk, sociale cohesie, veiligheid, financiële zekerheid en persoonlijke ontwikkeling. Zodra wijkbewoners ontdekken dat gezamenlijk energie opwekken of een collectieve warmtevoorziening loont, neemt de belangstelling vaak toe.
  • Onderzoek naar nieuwe manieren van samenwerken en gemeentelijke besluitvorming bij de lokale warmtevoorziening.
  • Ontwikkelen van leertrajecten voor gemeenten en lokale energiecoöperaties. Hierin wisselen zij onderling en met ons als kennispartner ervaringen uit waaruit nieuwe kennis en inzichten ontstaan.
  • Met ondernemers werken aan het energieneutraal maken van bedrijventerreinen.

De energietransitie komt letterlijk achter de voordeur. Denk aan isolatie, nieuwe installaties of een ander kooktoestel. Sommige bewoners hebben zich daarin verdiept of wonen al in een duurzaam huis. Anderen zijn er nog niet mee bezig. De stappen van kennismaking en bewustwording tot het besluit om te investeren in duurzaamheid noemen we een klantreis.

We onderzoeken de klantreis en ontwikkelen samen met de markt concepten om bewoners hierin te helpen. Acceptatie van eindgebruikers zoals bewoners is hierin belangrijk. Ook zorgen andere factoren voor inbedding van duurzame technologie in de maatschappij. Daarvoor ontwikkelen we een aanpak en we helpen bedrijven.

Energiearmoede in Flevoland

Deze studie biedt een inschatting van de omvang en aard van energiearmoede in de provincie Flevoland. De cijfers van 2020 en de schatting voor 2022.

Energiearmoede in Noord-Holland

Deze studie biedt een actuele inschatting van de omvang en de aard van energiearmoede in de provincie Noord-Holland. De cijfers van 2020 en de schatting voor 2022.

Energiearmoede in Zuid-Holland

Deze studie biedt een actuele inschatting van de omvang en aard van energiearmoede in de provincie Zuid-Holland. De cijfers van 2020 en de schatting voor 2022.

Rapport: Halfjaarlijkse monitoring bij gemeenten

Halfjaarlijkse monitoring bij gemeenten over de uitvoering van energiearmoedebeleid - derde editie november 2023. De enquête is de derde in een reeks halfjaarlijkse peilingen in het kader van het Landelijke Onderzoeksprogramma Energiearmoede dat TNO in september 2022 is gestart.

De nieuwe cijfers van Energiearmoede zijn weergegeven in deze editie 'De stand van het land'. De cijfers geven het inzicht dat de helft van de gemeenten geen grip heeft over het voorrang geven van huishoudens met energiearmoede bij isolatie.

Wet- en regelgeving

De huidige wet- en regelgeving is nog niet optimaal voor de sociale en technologie innovaties die bijdragen aan de energietransitie. We onderzoeken weg- en regelgeving en beleid, en hoe de energiemarkt het best georganiseerd kan worden. Ondersteunen de wetten en regels de energietransitie of belemmeren ze deze juist? Nederland kan daarbij leren van ervaringen uit het buitenland, zoals Denemarken. Internationale voorbeelden

In Denemarken zijn warmtenetten al breder in gebruik. We analyseerden hoe warmtenetten daar zijn geordend en hebben een overzicht gemaakt van Nederlandse en buitenlandse successen en innovaties voor een duurzame en betaalbare energietransitie. Het serieus betrekken van bewoners bevordert daarbij acceptatie en draagvlak. Lokale bewonersverenigingen spelen hierbij een belangrijke rol.

De wet- en regelgeving moet zo zijn ingericht dat nieuwe, innovatieve bedrijven dezelfde kansen krijgen als bestaande ondernemingen. Dat is nu niet altijd zo. Ook voor lokale coöperaties is toetreden tot de markt vaak lastig. Zo zijn we betrokken bij een project waarin zij samen met banken een model bedenken voor de financiering van warmtenetten van deze coöperaties.

Projecten over energiearmoede

Het aardgasvrij maken van ons land is een rigoureuze stap en onderdeel van de transitie naar een volledig duurzame energievoorziening in 2050. Wat moet er precies gebeuren, door wie en wanneer om aardgasvrije wijken grootschalig mogelijk te maken? Dat is de vraag waarover onze onderzoekers zich buigen.

Nederland kan CO2-uitstoot veel verder terugdringen dan in het Klimaatakkoord voor de totale gebouwde omgeving is afgesproken. Namelijk door nog geen tiende van de bedrijventerreinen in Nederland komend decennium energiepositief te maken. Bedrijventerreinen zijn een ondergeschoven kindje in de discussie over energiebesparing. Terwijl juist daar veel meer milieuwinst valt te behalen dan bij woningen.

TNO heeft een serious game ontwikkeld om bedrijventerreinen met ambities op het gebied van verduurzaming een stap verder te brengen. Deelnemers aan het spel zijn de ondernemers op het terrein en het resultaat is een lijst met eerste acties om een gekozen energieproject te realiseren. Speel de game over verduurzaming bedrijventerreinen.

In opdracht van de provincie Zuid-Holland voerden TNO, CBS en Erasmus MC een onderzoek uit om energiearmoede in kaart te brengen. Daarnaast brachten we in beeld gebracht hoe de Provincie Zuid-Holland hier een aanpak voor kan ontwikkelen. Dat kan door een vraaggericht programma, aangestuurd vanuit de uitvoerders in de wijk, dat ook de kans biedt om huishoudens met energiearmoede te helpen en minder kwetsbaar te maken. Download het rapport over energiearmoede in Zuid-Holland (pdf) (pdf)

De gebouwde omgeving moet in 2050 CO2-neutraal zijn. Hiervoor moeten 7 miljoen huizen en één miljoen andere gebouwen van het gas af. We ontwikkelden hiervoor de aanpak in contingenten. Daarmee kan 70 procent van de gebouwvoorraad efficiënter, goedkoper en sneller worden verduurzaamd. Hierin staat de bundeling van de vraag tot specifieke clusters van gebouwen centraal.

De energietransitie en het risico op vervoersarmoede

Naast energiearmoede, is er ook sprake van vervoersarmoede in ons land. Op basis van niet eerder gecombineerde microdata onderzocht TNO de aard, omvang en regionale spreiding van vervoersarmoede binnen Nederland. In het onderzoek brengen we in kaart in welke mate verschillende groepen mensen in Nederland afhankelijk zijn van hun auto om bestemmingen te bereiken, hoeveel van hen hoge brandstofkosten hebben en wat de relatie is met inkomen en locatie.

TNO rapport vervoersarmoede Nederland 2024

Download de samenvatting of bekijk het complete rapport (pdf) van 'De energietransitie en het risico op vervoersarmoede'.

Wat is vervoersarmoede?

We spreken van vervoersarmoede als mensen bepaalde banen, voorzieningen en sociale relaties niet kunnen bereiken. Dit kan bijdragen aan werkloosheid, verslechtering van de gezondheid of sociaal isolement. Vooral huishoudens met een laag inkomen, die afhankelijk zijn van de auto, lopen in de energietransitie een verhoogd risico op vervoersarmoede. We zouden ook kunnen spreken van auto-gerelateerde energiearmoede.

Onderzoek naar vervoersarmoede uitgelegd

De consequenties van vervoersarmoede

Zonder verdere beleidsmaatregelen leidt dit tot grotere ongelijkheid tussen huishoudens voor wat betreft betaalbaarheid van mobiliteit en bereikbaarheid. Dit onbedoelde effect van het duurzame mobiliteitsbeleid staat in contrast met ons streven naar een inclusieve en rechtvaardige energietransitie, waarmee ook de algehele welvaart in het geding is.

Wie hebben te maken met vervoersarmoede?

Om vervoersarmoede te voorkomen, willen we weten hoe groot deze groep risico-huishoudens is, wie ze zijn en waar ze wonen. Uit de data-analyse blijkt dat tussen de 113 en 270 duizend huishoudens in Nederland een laag inkomen en hoge brandstofkosten hebben. In deze groep zijn tussen de 73 en 175 duizend huishoudens extra kwetsbaar, omdat zij weinig financieel vermogen hebben en op een slecht bereikbare locatie voor openbaar vervoer wonen. Het exacte getal hangt af van de brandstofprijs en de gehanteerde grens voor laag inkomen. Ongeveer tweederde van de huishoudens met een risico op vervoersarmoede heeft ook te maken met energiearmoede.

Volg de laatste ontwikkelingen

29 resultaten, getoond 6 t/m 10

Samenwerking installateurs leidt tot meer dan 100.000 extra warmtepompen in woningen

Informatietype:
Insight
23 november 2023
TNO en de installatiesector werken samen om meer elektrische of hybride warmtepompen in woningen te installeren door de communicatie tussen bewoners en monteurs te optimaliseren.

De energietransitie is een sociale innovatie met duurzaamheidsdoelen

Informatietype:
Artikel

Waarom kiezen mensen (niet) voor een elektrische auto?

Informatietype:
Nieuws
14 september 2023

TNO-onderzoek geeft inzicht in levens van huishoudens met energiearmoede

Informatietype:
Nieuws
4 september 2023

Verschillen in kwetsbaarheid voor hoge energieprijzen vraagt om gericht beleid

Informatietype:
Nieuws
31 juli 2023