uitgelicht

TNO brengt dode vulkaan tot leven

9 mei 2020 • 3 min leestijd

De Zuidwalvulkaan onder de Waddenzee is al zo’n vijftig jaar bekend, maar wie heeft ooit van de Mulciber gehoord? Behalve twee vulkanen op Nederlands grondgebied in de Cariben liggen er nog eens twee dicht bij huis, diep begraven onder de zeebodem. De Mulciber werd eind 2019 ontdekt door geologen van TNO. Een bijzondere bijvangst van ‘research as usual’.

Geologisch onderzoek in opdracht van verschillende partijen naar de ondergrond van de Noordzee deed onderzoekers Renaud Bouroullec en Geert de Bruin opveren toen ze zich realiseerden dat ze op hun scherm iets bijzonders zagen.

In seismische gegevens was een opvallend, structuurloos object te zien in de verder duidelijk gelaagde ondergrond, op ongeveer 100 kilometer ten noordwesten van Texel. Op zichzelf was dit object moeilijk te duiden, maar in een nabijgelegen boring uit 1985 was vulkanische as en basalt gevonden. Bovendien bleek het aardmagnetisch veld ter plekke sterker, wat past bij de aanwezigheid van vulkanisch gesteente dat sterker ijzerhoudend is dan de omringende afzettingsgesteenten. De combinatie van deze observaties wijzen sterk op de aanwezigheid van een vulkaan.

Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.

Toevalstreffer

“Dat we een vulkaan vonden op deze plek is leuk, wetenschappelijk interessant, maar op zichzelf niet verrassend”, zegt Michiel van der Meulen van de Geologische Dienst Nederland van TNO. “In de Waddenzee boorde de oliemaatschappij Elf-Petroland ca. vijftig jaar geleden de Zuidwalvulkaan aan, die ongeveer even oud is, in een vergelijkbare geologische situatie is ontstaan, en er in seismische gegevens ongeveer hetzelfde uitziet.”

Vorming continenten

Vanaf het Vroeg-Jura, zo’n tweehonderd miljoen jaar geleden, begon het supercontinent Pangea uiteen te vallen in de huidige continenten. Dit ging gepaard met de vorming van slenken en uiteindelijk met vulkanisme.

De situatie toen lijkt veel op de bekende Oost-Afrikaanse riftvallei. Tussen Amerika en Europa zette dit zich voort in de vorming van de Atlantische Oceaan. In de Noordzee stopte het en bleef het bij een zeebekken op de rand van de Europese plaat.

Bevestiging

“Dat klopt precies met de aangeboorde vulkanische as en basalt die we in dit gebied aantreffen”, vertelt collega Geert-Jan Vis. “Bij de Zuidwalvulkaan hadden we extra bevestiging doordat de boring van een oliemaatschappij toen dwars door de vulkaan heenging. Dat was nu niet het geval, maar alle andere gegevens van de ondergrond op deze plek waren vrijwel identiek aan die van de boring bij de Zuidwal. Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.”

Dood en begraven

Is er een kans dat de vulkaan nog actief wordt? Sommige vulkanen leiden een slapend bestaan maar vertonen onverwacht toch weer activiteit. Zijn er erupties op de druk bevaren Noordzee te verwachten?

“Dat gaat niet gebeuren”, zegt Michiel. “De kans dat de Mulciber uitbarst is nihil. Geologen maken een onderscheid tussen slapende en dode vulkanen. Slapend wil zeggen dat deze nu rustig is maar weer actief kan worden. Dat kan na honderden of zelfs duizenden jaren van inactiviteit. Maar de Mulciber kunnen we doodverklaren.

Het vulkanisme dat nog altijd wordt veroorzaakt door het uiteendrijven van Amerika en Europa vindt plaats in het midden van de Atlantische Oceaan, maar niet meer in de Noordzee waar dit proces begon en toen weer stopte. De Mulciber is al zo’n 150 miljoen jaar niet meer actief en ligt inmiddels begraven onder een drie kilometer dikke laag sediment.”

Gedetailleerde kennis ondergrond

Voor de onderzoekers was het een onverwacht puzzelstukje dat exact past in het steeds scherpere beeld dat zij al van de ondergrond hebben. Een extraatje dat boven water kwam tijdens onderzoek dat niet primair gericht was op het vinden van een vulkaan.

Voor de Geologische Dienst Nederland is het een zoveelste toevoeging aan de enorme set van gegevens uit boringen en verschillende soorten metingen van de ondergrond van Nederland en ons deel van de Noordzee.

Gedetailleerde kennis van de samenstelling en eigenschappen van de ondergrond is van belang om veilig tunnels te kunnen graven of bouwen, te boren naar water, olie, gas en aardwarmte dan wel om CO2, warmte of waterstof op te slaan in de ondergrond.

Mulciber: vuur, zee en ondergrond

Waarom heeft de Geologische Dienst Nederland de vulkaan Mulciber gedoopt? Mulciber is een alternatieve Latijnse naam voor Vulcanus, de god van het vuur, de smederij en vulkanen, die in het oude Griekenland Hephaistos werd genoemd.

In één van de varianten van de betreffende mythe vond zijn moeder hem zo lelijk dat ze hem van de berg Olympus de zee in gooide waar hij werd gered door nimfen, die hem opvoedden in een onderzeese grot voor hij terugkeerde naar de Olympus. Mulciber is door de verbinding tussen vulkanisme en de zee een perfect toepasselijke naam.

TNO bedankt de opdrachtgevers en financiers van het onderzoeksproject dat tot de vondst van de vulkaan leidde.

blik op de toekomst

#24. Nederland na de energietransitie

29 mei '20 - 1 min
We staan voor een enorme uitdaging. Als we in 2050 klimaatneutraal willen zijn is er nog een lange weg met veel onzekerheden te gaan. Maar: we zijn op weg! Zoals... Lees meer
blik op de toekomst

Energievoorziening 2050: twee scenario’s, één conclusie

22 mei '20 - 5 min
TNO-experts Martin Scheepers, Ruud van den Brink en André Faaij schreven een studie over de toekomst van onze energievoorziening in het licht van de klimaatdoelstellingen... Lees meer
blik op de toekomst

Sterker uit de coronacrisis door innovatie

15 mei '20 - 1 min
Na de bankencrisis in 2008, verhoogde Duitsland de investering in innovatie en de Duitse economie bloeide hierdoor op. Door deze aanpak, beleefde Duitsland een ‘gouden... Lees meer
blik op de toekomst

De economie na het coronavaccin: hoe Nederland zich uit de crisis kan innoveren

11 mei '20 - 3 min
Nu de ‘intelligente lockdown’ stapsgewijs wordt versoepeld, groeit de aandacht voor de toekomst. Met de bankencrisis in ons achterhoofd willen we koste wat het kost... Lees meer
blik op de toekomst

Podcast Insights Seizoen 2 #22: De impact van corona op de arbeidsmarkt

1 mei '20 - 1 min
Door de coronacrisis en de huidige lockdown staat de arbeidsmarkt op zijn kop. Er waren al veel arbeidstekorten in de zorg, maar door de huidige omstandigheden loopt... Lees meer

VOLG TNO OP SOCIAL MEDIA

blijf op de hoogte van ons laatste nieuws, vacatures en activiteiten

Op TNO.nl maken we gebruik van cookies. De daarin opgeslagen informatie kan bij een volgend bezoek weer naar onze servers teruggestuurd  worden.