uitgelicht

TNO brengt dode vulkaan tot leven

9 mei 2020 • 3 min leestijd

De Zuidwalvulkaan onder de Waddenzee is al zo’n vijftig jaar bekend, maar wie heeft ooit van de Mulciber gehoord? Behalve twee vulkanen op Nederlands grondgebied in de Cariben liggen er nog eens twee dicht bij huis, diep begraven onder de zeebodem. De Mulciber werd eind 2019 ontdekt door geologen van TNO. Een bijzondere bijvangst van ‘research as usual’.

Geologisch onderzoek in opdracht van verschillende partijen naar de ondergrond van de Noordzee deed onderzoekers Renaud Bouroullec en Geert de Bruin opveren toen ze zich realiseerden dat ze op hun scherm iets bijzonders zagen.

In seismische gegevens was een opvallend, structuurloos object te zien in de verder duidelijk gelaagde ondergrond, op ongeveer 100 kilometer ten noordwesten van Texel. Op zichzelf was dit object moeilijk te duiden, maar in een nabijgelegen boring uit 1985 was vulkanische as en basalt gevonden. Bovendien bleek het aardmagnetisch veld ter plekke sterker, wat past bij de aanwezigheid van vulkanisch gesteente dat sterker ijzerhoudend is dan de omringende afzettingsgesteenten. De combinatie van deze observaties wijzen sterk op de aanwezigheid van een vulkaan.

Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.

Toevalstreffer

“Dat we een vulkaan vonden op deze plek is leuk, wetenschappelijk interessant, maar op zichzelf niet verrassend”, zegt Michiel van der Meulen van de Geologische Dienst Nederland van TNO. “In de Waddenzee boorde de oliemaatschappij Elf-Petroland ca. vijftig jaar geleden de Zuidwalvulkaan aan, die ongeveer even oud is, in een vergelijkbare geologische situatie is ontstaan, en er in seismische gegevens ongeveer hetzelfde uitziet.”

Vorming continenten

Vanaf het Vroeg-Jura, zo’n tweehonderd miljoen jaar geleden, begon het supercontinent Pangea uiteen te vallen in de huidige continenten. Dit ging gepaard met de vorming van slenken en uiteindelijk met vulkanisme.

De situatie toen lijkt veel op de bekende Oost-Afrikaanse riftvallei. Tussen Amerika en Europa zette dit zich voort in de vorming van de Atlantische Oceaan. In de Noordzee stopte het en bleef het bij een zeebekken op de rand van de Europese plaat.

Bevestiging

“Dat klopt precies met de aangeboorde vulkanische as en basalt die we in dit gebied aantreffen”, vertelt collega Geert-Jan Vis. “Bij de Zuidwalvulkaan hadden we extra bevestiging doordat de boring van een oliemaatschappij toen dwars door de vulkaan heenging. Dat was nu niet het geval, maar alle andere gegevens van de ondergrond op deze plek waren vrijwel identiek aan die van de boring bij de Zuidwal. Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.”

Dood en begraven

Is er een kans dat de vulkaan nog actief wordt? Sommige vulkanen leiden een slapend bestaan maar vertonen onverwacht toch weer activiteit. Zijn er erupties op de druk bevaren Noordzee te verwachten?

“Dat gaat niet gebeuren”, zegt Michiel. “De kans dat de Mulciber uitbarst is nihil. Geologen maken een onderscheid tussen slapende en dode vulkanen. Slapend wil zeggen dat deze nu rustig is maar weer actief kan worden. Dat kan na honderden of zelfs duizenden jaren van inactiviteit. Maar de Mulciber kunnen we doodverklaren.

Het vulkanisme dat nog altijd wordt veroorzaakt door het uiteendrijven van Amerika en Europa vindt plaats in het midden van de Atlantische Oceaan, maar niet meer in de Noordzee waar dit proces begon en toen weer stopte. De Mulciber is al zo’n 150 miljoen jaar niet meer actief en ligt inmiddels begraven onder een drie kilometer dikke laag sediment.”

Gedetailleerde kennis ondergrond

Voor de onderzoekers was het een onverwacht puzzelstukje dat exact past in het steeds scherpere beeld dat zij al van de ondergrond hebben. Een extraatje dat boven water kwam tijdens onderzoek dat niet primair gericht was op het vinden van een vulkaan.

Voor de Geologische Dienst Nederland is het een zoveelste toevoeging aan de enorme set van gegevens uit boringen en verschillende soorten metingen van de ondergrond van Nederland en ons deel van de Noordzee.

Gedetailleerde kennis van de samenstelling en eigenschappen van de ondergrond is van belang om veilig tunnels te kunnen graven of bouwen, te boren naar water, olie, gas en aardwarmte dan wel om CO2, warmte of waterstof op te slaan in de ondergrond.

Mulciber: vuur, zee en ondergrond

Waarom heeft de Geologische Dienst Nederland de vulkaan Mulciber gedoopt? Mulciber is een alternatieve Latijnse naam voor Vulcanus, de god van het vuur, de smederij en vulkanen, die in het oude Griekenland Hephaistos werd genoemd.

In één van de varianten van de betreffende mythe vond zijn moeder hem zo lelijk dat ze hem van de berg Olympus de zee in gooide waar hij werd gered door nimfen, die hem opvoedden in een onderzeese grot voor hij terugkeerde naar de Olympus. Mulciber is door de verbinding tussen vulkanisme en de zee een perfect toepasselijke naam.

TNO bedankt de opdrachtgevers en financiers van het onderzoeksproject dat tot de vondst van de vulkaan leidde.

blik op de toekomst

Zonnestroom: grenzen rendement verder opgerekt

7 feb '22 - 3 min
De ontwikkeling van zonne-energie gaat razendsnel. De kosten van de opwek van zonnestroom gaan in hoog tempo omlaag, mede omdat het rendement van de zonnemodule... Lees meer
nieuwsbericht

Geothermie volledig CO2-neutraal maken

8 dec '21 - 3 min
Geothermie is een van de schoonste duurzame warmtebronnen en vormt een essentieel onderdeel van de energietransitie. Toch is aardwarmte niet honderd procent CO2-neutraal.... Lees meer
nieuwsbericht

Proeven met nieuwe generatie zonnewegdek

18 nov '21 - 3 min
Wegdek kan een rol van betekenis spelen in het grootschalig opwekken van zonne-energie. TNO werkt in het concept SolaRoad aan technieken en constructies waarbij... Lees meer

Dag van de uitvinder

9 nov '21 - 5 min
Bij TNO werken onze uitvinders al sinds 1932 aan de uitvindingen en innovaties van morgen. In het kader van de Dag van de Uitvinder staan we stil bij enkele TNO... Lees meer
innovatie

TNO’ers bestrijden de stikstofcrisis met programma Brains4Nitrogen

15 okt '21 - 4 min
Na het succes van het Brains4corona-programma, waarin TNO zich richtte op de aanpak van het coronavirus in 2020, is de organisatie nu van plan meer van deze 'Brains4x'-uitdagingen... Lees meer