uitgelicht

TNO brengt dode vulkaan tot leven

9 mei 2020 • 3 min leestijd

De Zuidwalvulkaan onder de Waddenzee is al zo’n vijftig jaar bekend, maar wie heeft ooit van de Mulciber gehoord? Behalve twee vulkanen op Nederlands grondgebied in de Cariben liggen er nog eens twee dicht bij huis, diep begraven onder de zeebodem. De Mulciber werd eind 2019 ontdekt door geologen van TNO. Een bijzondere bijvangst van ‘research as usual’.

Geologisch onderzoek in opdracht van verschillende partijen naar de ondergrond van de Noordzee deed onderzoekers Renaud Bouroullec en Geert de Bruin opveren toen ze zich realiseerden dat ze op hun scherm iets bijzonders zagen.

In seismische gegevens was een opvallend, structuurloos object te zien in de verder duidelijk gelaagde ondergrond, op ongeveer 100 kilometer ten noordwesten van Texel. Op zichzelf was dit object moeilijk te duiden, maar in een nabijgelegen boring uit 1985 was vulkanische as en basalt gevonden. Bovendien bleek het aardmagnetisch veld ter plekke sterker, wat past bij de aanwezigheid van vulkanisch gesteente dat sterker ijzerhoudend is dan de omringende afzettingsgesteenten. De combinatie van deze observaties wijzen sterk op de aanwezigheid van een vulkaan.

Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.

Toevalstreffer

“Dat we een vulkaan vonden op deze plek is leuk, wetenschappelijk interessant, maar op zichzelf niet verrassend”, zegt Michiel van der Meulen van de Geologische Dienst Nederland van TNO. “In de Waddenzee boorde de oliemaatschappij Elf-Petroland ca. vijftig jaar geleden de Zuidwalvulkaan aan, die ongeveer even oud is, in een vergelijkbare geologische situatie is ontstaan, en er in seismische gegevens ongeveer hetzelfde uitziet.”

Vorming continenten

Vanaf het Vroeg-Jura, zo’n tweehonderd miljoen jaar geleden, begon het supercontinent Pangea uiteen te vallen in de huidige continenten. Dit ging gepaard met de vorming van slenken en uiteindelijk met vulkanisme.

De situatie toen lijkt veel op de bekende Oost-Afrikaanse riftvallei. Tussen Amerika en Europa zette dit zich voort in de vorming van de Atlantische Oceaan. In de Noordzee stopte het en bleef het bij een zeebekken op de rand van de Europese plaat.

Bevestiging

“Dat klopt precies met de aangeboorde vulkanische as en basalt die we in dit gebied aantreffen”, vertelt collega Geert-Jan Vis. “Bij de Zuidwalvulkaan hadden we extra bevestiging doordat de boring van een oliemaatschappij toen dwars door de vulkaan heenging. Dat was nu niet het geval, maar alle andere gegevens van de ondergrond op deze plek waren vrijwel identiek aan die van de boring bij de Zuidwal. Samenstelling van de ondergrond, afzettingen, ouderdom, seismische gegevens: alles bevestigde de aanwezigheid van een vulkaan.”

Dood en begraven

Is er een kans dat de vulkaan nog actief wordt? Sommige vulkanen leiden een slapend bestaan maar vertonen onverwacht toch weer activiteit. Zijn er erupties op de druk bevaren Noordzee te verwachten?

“Dat gaat niet gebeuren”, zegt Michiel. “De kans dat de Mulciber uitbarst is nihil. Geologen maken een onderscheid tussen slapende en dode vulkanen. Slapend wil zeggen dat deze nu rustig is maar weer actief kan worden. Dat kan na honderden of zelfs duizenden jaren van inactiviteit. Maar de Mulciber kunnen we doodverklaren.

Het vulkanisme dat nog altijd wordt veroorzaakt door het uiteendrijven van Amerika en Europa vindt plaats in het midden van de Atlantische Oceaan, maar niet meer in de Noordzee waar dit proces begon en toen weer stopte. De Mulciber is al zo’n 150 miljoen jaar niet meer actief en ligt inmiddels begraven onder een drie kilometer dikke laag sediment.”

Gedetailleerde kennis ondergrond

Voor de onderzoekers was het een onverwacht puzzelstukje dat exact past in het steeds scherpere beeld dat zij al van de ondergrond hebben. Een extraatje dat boven water kwam tijdens onderzoek dat niet primair gericht was op het vinden van een vulkaan.

Voor de Geologische Dienst Nederland is het een zoveelste toevoeging aan de enorme set van gegevens uit boringen en verschillende soorten metingen van de ondergrond van Nederland en ons deel van de Noordzee.

Gedetailleerde kennis van de samenstelling en eigenschappen van de ondergrond is van belang om veilig tunnels te kunnen graven of bouwen, te boren naar water, olie, gas en aardwarmte dan wel om CO2, warmte of waterstof op te slaan in de ondergrond.

Mulciber: vuur, zee en ondergrond

Waarom heeft de Geologische Dienst Nederland de vulkaan Mulciber gedoopt? Mulciber is een alternatieve Latijnse naam voor Vulcanus, de god van het vuur, de smederij en vulkanen, die in het oude Griekenland Hephaistos werd genoemd.

In één van de varianten van de betreffende mythe vond zijn moeder hem zo lelijk dat ze hem van de berg Olympus de zee in gooide waar hij werd gered door nimfen, die hem opvoedden in een onderzeese grot voor hij terugkeerde naar de Olympus. Mulciber is door de verbinding tussen vulkanisme en de zee een perfect toepasselijke naam.

TNO bedankt de opdrachtgevers en financiers van het onderzoeksproject dat tot de vondst van de vulkaan leidde.

op de werkvloer

Bekroonde prestatie: CO2-afvang toegepast

6 sep '21 - 6 min
Wat als je CO2 kon afvangen vóór deze in de atmosfeer terechtkomt? Daarmee zou de uitstoot drastisch worden verlaagd. En dan zou de mensheid een goede kans hebben... Lees meer
blik op de toekomst

Innovatie in zonne-energie technologie

15 apr '21 - 1 min
In de podcastserie ‘Zonpositief’ delen TNO met partners hun kennis over de ontwikkelingen en impact van zonne-energie. In aflevering 3 gaan Daniël Kuijk van zonnepanelenfabrikant... Lees meer
blik op de toekomst

Oudste gesteente in ons land ruim 400 miljoen jaar oud

8 apr '21 - 3 min
In de Heimansgroeve langs de Geul in Zuid-Limburg vind je het oudste gesteente dat in Nederland aan de oppervlakte komt met een ouderdom van 330 miljoen jaar. Geologen... Lees meer

Betaalbare zonne-energie op elk oppervlak

8 mrt '21 - 1 min
In de podcastserie ‘Zonpositief’ zoomt TNO in drie afleveringen samen met partners in op de ontwikkelingen en impact van zonne-energie. In aflevering 2 gaan Stefan... Lees meer
blik op de toekomst

Samen werkt het beter: bewonersparticipatie in de wijkaanpak

24 feb '21 - 3 min
Aan het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW) van het ministerie van BZK doen inmiddels 46 gemeenten mee. Eerder onderzocht TNO wat bewoners beweegt of juist afremt... Lees meer