blik op de toekomst

Met geothermie naar een aardgasvrije toekomst

4 april 2019 • 4 min leestijd

In een brede strook van ruwweg Haarlem tot Nijmegen is het mogelijk een grote hoe-veelheid aardwarmte naar boven te halen. Dit kan in een aantal gemeenten in dat gebied een alternatief zijn voor aardgas. Een consortium van acht partijen gaat in de buurt van Utrecht onderzoek doen om de potentie van geothermie vast te stellen.

Meer weten?

Meer weten over het onderzoeksproject LEAN of de kennis van TNO op het gebied van geothermie? Neem dan contact op met Maurice Hanegraaf.

Neem contact op

TNO brengt voor het zogeheten lean-consortium, een van de twee onderzoeksprojecten van warmtebron Utrecht, kennis van de ondergrond in om zo de juiste locatie te bepalen, ook gaat TNO seismische gegevens actualiseren en metingen doen. Naast TNO maken onder ander Huisman, ENGIE en Energiebeheer Nederland (EBN) deel uit van het consortium.

“Als we hier goed winbare aardwarmte aantreffen, geldt dat hoogstwaarschijnlijk voor een veel groter gebied”

““We hebben nu een opsporingsvergunning voor een gebied rond de stad Utrecht. Een opsporingsvergunning is een marktverordening die ons als consortium het recht geeft om in een bepaald gebied onderzoek te verrichten. Dit gebied in Utrecht vormt nog een ‘grote witte vlek’ wat betreft kennis van aardwarmte. Als we hier goed winbare aardwarmte aantreffen, geldt dat hoogstwaarschijnlijk voor een veel groter gebied. Dan kunnen we een flinke stap zetten naar een aardgasvrije toekomst, en huizen en gebouwen op deze manier verwarmen”, vertelt Jan Brandts, binnen ENGIE SERVICES Nederland verantwoordelijk voor geothermie en betrokken bij het Lean.

Grote belangen

Dat zo’n groot deel van ons land nog een witte vlek is op de kaart van aardwarmte, komt door-dat er in het verleden nauwelijks naar olie of gas is geboord en er dus weinig seismische profielen zijn gemaakt. De ondergrond van de streek van west naar oost wordt gevormd door de zogeheten Rotliegend-formatie. Als de uitkomsten van het onderzoek in de provincie Utrecht positief zijn, betekent dat naar alle waarschijnlijkheid grote kans op aanwezigheid van aardwarmte op andere plekken in het gebied. Vandaar dat de provincie, de gemeente Utrecht (waar een gasgestookt warmtenet ligt), en het rijk (via de RVO), financieel bijdragen aan het onderzoek. Onderzoek naar aardwarmte is behoorlijk kostbaar, maar omdat deze alternatieve vorm van energiewinning niet alleen duurzaam, maar mogelijk ook een interessante markt kan zijn, investeren ENGIE SERVICES, Huisman, Eneco (eigenaar van het Utrechtse warmtenet), EBN en TNO in het onderzoeksproject. Ook zijn adviesbureaus IF Technology en WEP en de Universiteit Utrecht erbij betrokken.

“Als de proef slaagt, kunnen we een duurzame bron aanboren waarmee het bestaande warmtenetwerk in Utrecht en Nieuwegein van warmte kan worden voorzien”

Doorgroeien van 4 naar 200 petajoule

“De kans op succes is met de kennis van nu fiftyfifty”, zegt TNO’er Maurice Hanegraaf. “Als het resultaat straks tegenvalt, zijn de partijen door de spreiding van het financiële risico relatief niet al te veel geld kwijt. Maar als de proef slaagt, kunnen we in potentie een duurzame bron aanboren waarmee het bestaande warmtenetwerk in Utrecht en Nieuwegein van warmte kan worden voorzien. Een positief resultaat in de stad Utrecht is bovendien ook van waarde voor de ontwikkeling van geothermie voor andere steden in de nabijheid, zoals Amersfoort en Ede. De nationale ambitie is door te groeien van 4 petajoule (PJ) aardwarmte nu, naar 50 PJ per jaar in 2030 en zelfs 200 PJ in 2050. Dan zullen we gebieden als deze moeten onderzoeken.”

Bijdragen aan energietransitie

Jan Brandts: “Zonder de subsidie en de financiële bijdrage van de deelnemende partijen was dit nooit van de grond gekomen. Het commerciële risico was dan te groot geweest. Marktpartijen gaan alleen onderzoek doen als ze er zeker van zijn uiteindelijk winstgevend te kunnen produceren. Toch willen wij als ENGIE met het onderzoeksproject Lean dit risico nemen en als eerste onderzoek doen in een gebied dat nu nog een witte vlek is. Het is onze ambitie aardwarmte in dit brede gebied tot ontwikkeling te brengen en zo bij te dragen aan de energietransitie.”

“Er is ook een innovatieve boormethode ontwikkeld, waarmee goedkoper en sneller kan worden geboord naar aardwarmte en de productie kan worden geoptimaliseerd”

Nieuwe technieken

Met het consortium is ook een innovatieve boormethode ontwikkeld. Dat is gedaan door partner Huisman, die al jaren actief is op dit terrein. Het gaat hier om een aantal nieuwe technieken en materialen die nooit eerder in deze combinatie werden ingezet. Als na de eerste fase blijkt dat er hoogstwaarschijnlijk aardwarmte in de bodem zit, wil het consortium een proefboring doen met deze nieuwe techniek. Hiermee wil het een tweede doel bereiken: goedkoper en sneller boren naar aardwarmte en de productie optimaliseren. De kosten per put kunnen zo van gemiddeld vier miljoen terug naar drie miljoen euro. Ook kost het boren met deze techniek min-der tijd en zorgt het dus voor minder overlast voor de omgeving. Dat alles draagt bij aan het verlagen van de drempels die er zijn om geothermie in een hogere versnelling te krijgen.

Eerste grootschalige toepassing

Het onderzoek vergt nog veel voorbereiding, maar als de resultaten positief zijn, wordt er waarschijnlijk in de loop van 2020 een proefboring gedaan. Tot die tijd gaat TNO de huidige geologische data actualiseren en verfijnen, om zo een goede locatiekeuze voor de proefboring te kunnen maken. Nieuwe technieken en fors toegenomen rekenkracht maken nu veel betere berekeningen mogelijk. Mede bepalend voor de locatiekeuze is natuurlijk de mogelijkheid om aan te sluiten op het Utrechtse warmtenet. Het is tenslotte de bedoeling om het warmtenet volledig te verduurzamen met aardwarmte en andere duurzame bronnen.

“Geothermie is in ons land tot nu toe een aangelegenheid van tuinders geweest. Met hun ondernemersgeest hebben ze de marktpotentie van geothermie zichtbaar gemaakt. Het is al eerder grootschalig toegepast, maar met Lean voor het eerst in Provincie Utrecht. We moeten van een kleine 20 putten in Nederland nu, naar zo’n 175 in 2030. Dan komt er geen aardgas meer uit Groningen en moet aardwarmte volwassen zijn”, aldus Maurice Hanegraaf.

Dag van de uitvinder

9 nov '21 - 5 min
Bij TNO werken onze uitvinders al sinds 1932 aan de uitvindingen en innovaties van morgen. In het kader van de Dag van de Uitvinder staan we stil bij enkele TNO... Lees meer
innovatie

TNO’ers bestrijden de stikstofcrisis met programma Brains4Nitrogen

15 okt '21 - 4 min
Na het succes van het Brains4corona-programma, waarin TNO zich richtte op de aanpak van het coronavirus in 2020, is de organisatie nu van plan meer van deze 'Brains4x'-uitdagingen... Lees meer
innovatie

Met Brains4x van TNO versnelde innovatie op maatschappelijke uitdagingen in Nederland

15 okt '21 - 2 min
Van de coronapandemie tot aan de stikstofcrisis: Nederland staat voor grote uitdagingen. Na het succes van Brains4corona en Brains4nitrogen gaat TNO vaker challenges... Lees meer
column

Circulair plastic: want verbranden is niet meer van deze tijd

5 jun '21 - 3 min
Wat moeten we toch met die enorme berg afvalplastic die alleen maar blijft groeien? Dat is bijna een retorische vraag. Want we kunnen bijna niet meer zonder plastic.... Lees meer

Uitstoot van methaan op zee meten? Daar heeft TNO iets op gevonden

21 apr '21 - 6 min
Methaan is een sterk broeikasgas. Na CO₂ is het de grootste veroorzaker van de opwarming van de aarde. Belangrijk dus om de methaanuitstoot zoveel mogelijk te beperken.... Lees meer