De rol van energiegemeenschappen in het energiesysteem van de toekomst
Energiegemeenschappen spelen een groeiende rol in de energietransitie. Bewoners werken, vaak samen met bedrijven en overheden, aan het opwekken, besparen en delen van energie. Hun drijfveren zijn zowel duurzaam als sociaal: bijdragen aan de energietransitie, de leefomgeving verbeteren en de gemeenschap versterken.
Nieuwe wetgeving biedt extra mogelijkheden voor energiedelen, flexibiliteitsdiensten en collectieve warmtenetten. TNO onderzoekt hoe energiegemeenschappen zich ontwikkelen, welke rol zij kunnen spelen in het energiesysteem van de toekomst en welke voorwaarden nodig zijn voor succesvolle implementatie en opschaling.
Wat is een energiegemeenschap?
Energiegemeenschappen zijn lokale samenwerkingsverbanden van bewoners en kleine ondernemingen die, al dan niet met lokale overheden, zich inzetten voor energieproductie, energiebesparing en andere activiteiten in het energiesysteem.
In de Energiewet worden energiegemeenschappen erkend als officiële spelers in het energiesysteem. Ze worden daarin gekenmerkt door:
- een lokale verankering en open, vrijwillig lidmaatschap;
- het leveren van sociale, economische en milieutechnische voordelen, zonder winstoogmerk en met gelijke zeggenschap;
- activiteiten in het energiesysteem, zoals besparing, productie, energiedelen en opslag;
- een formele juridische entiteit, zoals een coöperatie, stichting of vereniging.
Bestaande coöperaties, stichtingen en andere initiatieven die aan deze voorwaarden voldoen, kunnen onder de nieuwe wetgeving als energiegemeenschap worden aangemerkt.
Warmtegemeenschappen
Warmtegemeenschappen vallen onder de Wet Collectieve Warmte. In veel gevallen zal een warmtegemeenschap ook een energiegemeenschap zijn. Zeggenschap ligt bij leden, vennoten of aandeelhouders nabij de warmtebron en de belangrijkste warmtebron moet hernieuwbaar zijn. Anders dan bij elektriciteit, mag een warmtegemeenschap wel optreden als warmtebedrijf.
Energiehubs
Energiehubs zijn samenwerkingen waarin partijen vraag en aanbod van duurzame energie lokaal op elkaar afstemmen. In tegenstelling tot energiegemeenschappen bestaan zij vaak uit grote ondernemingen. Zij hebben geen wettelijke status en maken zelf afspraken over toetreding, risico’s en investeringen. Veel energiehubs kiezen een coöperatie als organisatievorm.
Huidige rol en activiteiten
Energiegemeenschappen dragen bij aan de energietransitie door duurzame energie op te wekken, energie te besparen en bewoners actief te betrekken bij de verduurzaming van hun leefomgeving. Activiteiten variëren van zonne- en windprojecten en collectieve inkoopacties tot energieopslag, energiedelen en warmtenetten.
Gemeenschappen verschillen sterk in doelen, omvang en activiteiten. Hun drijfveren zijn vaak zowel duurzaam als sociaal: bijdragen aan de energietransitie, de leefomgeving verbeteren en de sociale cohesie versterken. Ook technische interesse en stijgende energiekosten spelen een rol.
Hun kracht ligt in de lokale verankering. Daardoor kunnen zij bewoners en bedrijven betrekken bij energieproductie, -gebruik en -opslag en bijdragen aan kennisontwikkeling, innovatie en lokale economische waarde. Tegelijkertijd zijn energiegemeenschappen nog niet overal beschikbaar en blijft verdere ontwikkeling en ondersteuning nodig.
Toekomst en ontwikkeling
Met de nieuwe Energiewet (2026) en de Wet Collectieve Warmte krijgen energiegemeenschappen meer ruimte voor nieuwe activiteiten, al bevinden veel nieuwe activiteiten zich nog in een innovatiefase. . Energiegemeenschappen zullen zich verschillend ontwikkelen: sommige blijven kleinschalig en zullen niet met deze nieuwe activiteiten aan de slag gaan, anderen willen vooral verduurzamen of energiedelen binnen de gemeenschap, weer andere zullen uitgroeien tot professionele spelers in de energiemarkt.
De verwachtingen zijn groot. Door energie lokaal op te wekken en te gebruiken, bijvoorbeeld via energiedelen, kunnen energiegemeenschappen bijdragen aan het ontlasten van het elektriciteitsnet en aan een robuuster energiesysteem. Zij kunnen lokaal vraag, productie en opslag verbinden en een rol spelen op de energiemarkt.
Uitdagingen
Tegelijkertijd zijn er ook uitdagingen. Lokaal energiegebruik is vaak nog beperkt rendabel, het afstemmen van vraag en aanbod vraagt om een mix van assets (zon, wind, warmte, opslag) die niet altijd lokaal haalbaar is en productieprojecten worden steeds moeilijk te realiseren door beperkt beschikbare ruimte. Ook warmtenetten blijken in de praktijk lastig van de grond te krijgen.
Energiegemeenschappen kunnen maatschappelijke transities versnellen, mits zij worden ondersteund, kunnen professionaliseren en eer een goede samenwerking ontstaat tussen gemeenschappen onderling en met overheden, marktpartijen en netbeheerders.
Samenwerking is nodig
Energiegemeenschappen kunnen alleen opschalen door gerichte samenwerking. Tussen gemeenschappen onderling en met overheden, netbeheerders en marktpartijen.
Zo ontstaat een netwerk van ‘geneste gemeenschappen’: kleine lokale initiatieven die samenwerken in een groter web van gemeenschappen, samen met gemeenten, netbeheerders en dienstverleners. Samen bouwen zij aan een robuust, betaalbaar en duurzaam energiesysteem
Voor kennisuitwisseling, schaalgrootte en het beter op elkaar afstemmen van vraag en aanbod. Een gemeenschap met een zonnedak kan bijvoorbeeld profiteren van samenwerking met een laadfaciliteit voor elektrische voertuigen. Energie Samen stimuleert professionalisering en gezamenlijke ontwikkeling van energiegemeenschappen.
Voor specialistische kennis en IT-oplossingen op het gebied van administratie, forecasting, risicobeheersing en technische integratie.
Gemeenten zoeken naar passende rollen voor verschillende partijen binnen het energiesysteem. In diverse gemeenten ontstaan koepelgemeenschappen die fungeren als onafhankelijk aanspreekpunt voor zowel bewonersinitiatieven als gemeenten.
Zoals netbeheerders en dienstverleners, voor activiteiten als energiedelen en flexibiliteitsdiensten.
In nationale en Europese projecten werkt TNO samen met bewoners, kennisinstellingen, overheden en marktpartijen aan de ontwikkeling van een weerbaar, betaalbaar, rechtvaardig en duurzaam energiesysteem. Wij ontwikkelen methoden en instrumenten om:
- gemeenschapsvorming en lokale betrokkenheid te versterken
- samenwerking en professionalisering te organiseren
- participatieve beleidsvorming te ondersteunen
- barrières en drijfveren voor energiegemeenschappen in kaart te brengen
- beleidsmakers handelingsperspectief te bieden
Daarnaast vertalen we beleid naar concrete activiteiten en diensten, zoals energiedelen, flexibiliteit, aggregatie en groepscontracten. Daarbij onderzoeken we de benodigde IT-componenten, datastromen en randvoorwaarden voor betrouwbare, betaalbare en schaalbare implementatie.
Meer weten?
Werk je aan beleid, energie-infrastructuur of lokale energie-initiatieven? Of wil je energiegemeenschappen versterken met kennis, data of technologie?
Ontdek hoe energiegemeenschappen kunnen bijdragen aan een duurzaam, betaalbaar en toekomstbestendig energiesysteem. Neem contact op met onze experts en verken hoe we samen de ontwikkeling en opschaling van energiegemeenschappen kunnen versnellen.
Ons onderzoek en expertise
TNO onderzoekt hoe energiegemeenschappen een duurzame en effectieve rol kunnen vervullen in het energiesysteem en de energiemarkt. Daarbij combineren we sociale, economische, technische, bestuurlijke, juridische en financiële expertise.
Onze onderzoeken richten zich onder meer op:
- de positie van energiegemeenschappen in het energiesysteem
- energieopwekking, energiebesparing, energiedelen en flexibiliteit
- organisatie- en samenwerkingsmodellen voor implementatie en opschaling
- financieringsvraagstukken en waardegebaseerde businessmodellen.
Een greep uit onze projecten en resultaten
- U2Demo (2024-2028). Activiteiten-methodiek en vertaling naar informatie-uitwisseling en IT componenten ter ondersteuning van energiedelen in energiegemeenschappen. U2Demo | EU P2P Energy Sharing Project
- Programma Better Together (2024-2027)
Onderzoeksprogramma Better Together (TNO 2024-2027) – Better Together. Een beweging gericht op het versterken van lokale transities van onderop, in gelijkwaardige samenwerking met overheden. De Better Together visie wordt uitgewerkt in een TNO - REFORMERS (2023-2028). Het transformeren van lokale energiesystemen naar systemen die in staat zijn om op jaarbasis te voorzien in de energiebehoefte van hun gemeenschap, door gebruik te maken van lokale bronnen. Regional Ecosystems FOR Multiple-Energy Resilient Systems
- COMMUNITAS (2023-2026). De weg vrijmaken voor de empowerment en betrokkenheid van verschillende typen consumenten en prosumenten, door hen centraal te stellen in de energiemarkten. Home - COMMUNITAS
- HOLON (2022-2023). Meer autonomie voor lokale energiesystemen. Holontool | default
- WarmingUP (2020-2023). Deelnemers uit de hele warmteketen hebben een basis gelegd voor duurzame, collectieve warmtesystemen zodat deze betrouwbaar, duurzaam en betaalbaar worden. Innovatief Duurzaam Warmtecollectief - WarmingUp
- ATELIER (2019-2026). Het creëren en repliceren van Positieve Energiedistricten (PED’s) in twee Lighthouse Cities en zes Fellow Cities
- Van der Heijden, j., Verschuuren, T. (2026). Alternatieve projectontwikkeling van het warmtenet. NWN_Alternatieve-projectontwikkeling-van-het-warmtenet_def.pdf
- Jansen, J., Schuurman Hess, T., Kleinherenbrink, E. de Kort, L.., Winters, E., Mink, A. (2025). De potentiële rol van energiegemeenschappen in het energiesysteem. Energiegemeenschappen in het energiesysteem
- Winters, E., van der Veen, A. (2025). Energy sharing: A new activity for active customers and energy communities. Different models for implementing energy sharing. Energy sharing: A new activity for active customers and energy communities (pdf)
- van der Heijden, J., & Vedder, K. (2024). De beste energie op de beste plek, Anders investeren in de energietransitie, Den Haag: TNO.
- Winters, E., van der Veen, A. (2023). De rol van energiegemeenschappen in de energietransitie. Juridische kaders voor professionalisering van energiecollectieven. De rol van energiegemeenschappen in de energietransitie - Energy.nl
- Handleiding financieringsaanvraag coöperatieve warmte (2021). verschuur-2021-handleiding.pdf (pdf)
- De kracht van het collectief (2021): In dit onderzoek zijn de kracht van het collectief en de stappen die daarin worden genomen onderzocht en succesfactoren en knelpunten in kaart gebracht: De kracht van het collectief - Energy.nl
- Samen lokaal in beweging (2020): Samen met de stichting Buurkracht, die door het hele land burgerinitiatieven organiseert en ondersteunt, ontwikkelde TNO een werkboek om lokale initiatieven te helpen bij het verder verduurzamen van wijk of dorp: Samen Lokaal in Beweging. Werkboek - Energy.nl
- RVO (2024). Routekaart Samenwerken in Energiehubs: de nulmeting. Routekaart Samenwerken in energiehubs: de nulmeting
- Kennisplatform energiehubs (2025). 7 manieren waarop een energiehub van waarde is. 7 manieren waarop een energiehub van waarde is
- Luister ook onze podcasts: Energy.nl Podcast - Energy.nl, waar we o.a. uitleg geven over energiegemeenschappen, energiedelen en energieopslag.
Neem contact met ons op
-
Annemarie Mink
Functie:Social Innovation Designer-
Standplaats:Amsterdam - Radarweg
-
E-mail:E-mail Annemarie
-
-
Julia Jansen
Functie:Onderzoeker sociale innovatie energietransitie-
Standplaats:Amsterdam - Radarweg
-
E-mail:E-mail Julia
-
Laat je verder inspireren
Ontdek hoe gedragsverandering helpt bij het energiesysteem van morgen
Energiearmoede: van zorg naar verduurzaming
Energiehulp en woningrenovaties leveren gezondheidswinst op voor kwetsbare bewoners
Energiegemeenschappen: van buurtinitiatief tot belangrijke schakel in de energietransitie
Duurzaamheidsstrategieën robuust en veerkrachtig maken in een wereld vol onzekerheden
