Omgaan met schaarste in een tijd van militaire en hybride dreigingen

Schaarste wordt een veiligheidsvraagstuk

Tegelijkertijd groeit het besef dat economisch, militair en maatschappelijk weerbaar vermogen steeds meer met elkaar verweven zijn. Niet voor niets heeft het kabinet onlangs een Nederlandse lijst met kritieke grondstoffen vastgesteld vanwege de risico's voor economie, veiligheid en strategische afhankelijkheden. Daarbij wordt expliciet gewezen op de gevolgen van militaire conflicten, exportrestricties en de dominantie van enkele landen in mondiale productieketens.

Wat deze ontwikkelingen gemeen hebben, is dat schaarste niet langer uitsluitend een economisch vraagstuk is. De beschikbaarheid van cruciale grondstoffen, componenten, energie, logistieke capaciteit en gespecialiseerde dienstverlening raakt steeds vaker direct aan nationale veiligheid en maatschappelijke continuïteit.

Tegelijkertijd groeit de waarschijnlijkheid dat schaarste niet alleen ontstaat als neveneffect van een crisis, maar ook bewust wordt ingezet als geopolitiek drukmiddel. Exportrestricties, economische dwangmaatregelen, verstoringen van logistieke knooppunten of hybride aanvallen kunnen grote gevolgen hebben voor vitale processen, zonder dat sprake is van een formele oorlogssituatie. De vraag is daarom niet langer óf nieuwe verstoringen zullen optreden, maar hoe Nederland zich daarop voorbereidt.

Van efficiëntie naar weerbaarheid

Veel organisaties hebben hun bedrijfsvoering ingericht op efficiëntie. Voorraden zijn beperkt, leveringen vinden just-in-time plaats en internationale waardeketens zijn steeds verder geoptimaliseerd. Dat model functioneert goed onder stabiele omstandigheden, maar blijkt kwetsbaar wanneer geopolitieke spanningen handelsstromen verstoren of cruciale producten niet langer beschikbaar zijn.

Daarnaast ontbreekt vaak het zicht op afhankelijkheden verderop in de keten. Organisaties kennen doorgaans hun directe leveranciers, maar hebben beperkt inzicht in de grondstoffen, leveranciers en productielocaties waarvan zij indirect afhankelijk zijn. Juist daar kunnen onverwachte kwetsbaarheden ontstaan.

Uit onderzoek blijkt dat organisaties steeds vaker te maken krijgen met gevolgen van geopolitieke spanningen, exportbeperkingen en andere handelsverstoringen. Tegelijkertijd vinden organisaties het lastig om mogelijke toekomstige ontwikkelingen systematisch te verkennen en leveranciers te betrekken bij gesprekken over militaire en hybride dreigingen.

De aandacht voor kritieke grondstoffen laat zien dat dit geen theoretisch vraagstuk meer is. Voor Nederland zijn inmiddels zeventien grondstoffen aangemerkt als risicovol vanuit het perspectief van leveringszekerheid. Veel daarvan zijn essentieel voor hightech-toepassingen, energie-infrastructuur, mobiliteit en defensie. Daarmee wordt duidelijk dat afhankelijkheden diep kunnen doorwerken in zowel economische ketens als veiligheidsvraagstukken. Daardoor ontstaat een fundamentele uitdaging: hoe bereid je je voor op schaarste waarvan de aard, omvang en timing nog onzeker zijn?

Nieuwe verplichtingen vergroten de urgentie

De noodzaak om deze vraag te beantwoorden neemt verder toe. De Wet weerbaarheid kritieke entiteiten die 15 augustus 2026 van kracht is gegaan, verplicht kritieke entiteiten om risico's voor hun dienstverlening expliciet in kaart te brengen. Daarbij moet nadrukkelijk rekening worden gehouden met grensoverschrijdende risico's en hybride dreigingen die de levering van essentiële diensten kunnen verstoren.

Voor veel organisaties betekent dit een verschuiving van traditionele risicobeoordelingen van assetbescherming naar een bredere benadering weerbaarheid, namelijk van het waarborgen van de continuïteit van essentiële diensten met bijbehorende afhankelijkheden en keteneffecten.

Niet alleen bekende dreigingen en risico's vragen aandacht, maar juist ook scenario's die zich nog niet hebben voorgedaan. Tot slot, moeten kritieke entiteiten gaan aantonen dat zij weerbaar zijn tegen een breed pallet van dreigingen. Dat vraagt om nieuwe inzichten in afhankelijkheden, kwetsbaarheden, de mate van weerbaarheiden mogelijke handelingsopties.

Inzicht in schaarste en cascade-effecten

Schaarste en strategische afhankelijkheden staan steeds hoger op de agenda van overheden en organisaties. De Europese aandacht voor kritieke grondstoffen, nieuwe wet- en regelgeving zoals de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) en toenemende geopolitieke spanningen zorgen ervoor dat organisaties kritischer kijken naar hun afhankelijkheden en weerbaarheid.

Tegelijkertijd blijkt het in de praktijk lastig om verder te kijken dan directe leveranciers en bestaande risico's. Juist de indirecte afhankelijkheden en cascade-effecten van schaarste die elders ontstaat zijn vaak moeilijk inzichtelijk te maken.
TNO onderzoekt hoe organisaties zich kunnen voorbereiden op toekomstige schaarste als gevolg van militaire en hybride dreigingen.

Daarbij combineren we scenarioanalyse, keten- en afhankelijkheidsanalyse en weerbaarheidsdenken om inzicht te krijgen in mogelijke verstoringen, de gevolgen daarvan en beschikbare handelingsopties. Het doel is niet om de toekomst te voorzien, maar om organisaties beter in staat te stellen onzekerheden te herkennen, afhankelijkheden te begrijpen en hun weerbaarheid te versterken. Centraal staan daarbij drie vragen:

• Welke vormen van schaarste kunnen ontstaan?
• Welke maatschappelijke, operationele en economische effecten zijn denkbaar?
• Welke maatregelen vergroten de weerbaarheid en het handelingsvermogen?

Door deze vragen gezamenlijk te verkennen, ontstaat niet alleen inzicht in kwetsbaarheden, maar vooral in de keuzes die organisaties vooraf kunnen maken om de impact van een crisis te beperken en snel naar een (nieuw) normaal te komen.

De aanpak kan worden toegepast vanuit het perspectief van een organisatie, sector of keten. Ook kan zij worden ingezet voor crisisvoorbereiding, oefeningen of strategische besluitvorming.

Oorlog in Europa als denkbaar scenario

Een grootschalig conflict tussen de NAVO en Rusland illustreert hoe schaarste kan uitgroeien tot een brede maatschappelijke uitdaging. In zo'n scenario kunnen verstoringen ontstaan in internationale handel, energievoorziening, logistiek, transport en de beschikbaarheid van gespecialiseerd personeel. Ook kunnen economische dwangmaatregelen, exportrestricties of hybride aanvallen verdere druk leggen op essentiële diensten.

De gevolgen beperken zich daarbij zelden tot één sector. Problemen in transport- en logistieke ketens kunnen bijvoorbeeld doorwerken naar de zorg, energievoorziening, voedselvoorziening en de bescherming van kritieke infrastructuur. Juist deze onderlinge afhankelijkheden bepalen uiteindelijk hoe veerkrachtig een samenleving is. Vaak blijkt dat een relatief klein tekort aan een specifieke component, grondstof of dienst grote gevolgen kan hebben voor complete ketens en daarmee voor maatschappelijke continuïteit.

Voorbereiden op wat nog onbekend is

Volledige zekerheid over toekomstige crises bestaat niet. Wel kunnen organisaties zich beter voorbereiden op de gevolgen ervan. Door vooraf inzicht te ontwikkelen in kritieke afhankelijkheden, potentiële schaarste en mogelijke cascade-effecten ontstaat meer grip op onzekerheid. Dat helpt organisaties om hun crisisvoorbereiding te versterken, gerichter te investeren in weerbaarheid en sneller te handelen wanneer verstoringen zich daadwerkelijk voordoen.

De maatschappelijke discussie over kritieke grondstoffen, strategische afhankelijkheden en economische veiligheid laat zien dat deze uitdaging niet langer beperkt blijft tot afzonderlijke organisaties of sectoren. Het raakt de weerbaarheid van Nederland als geheel. In een wereld waarin geopolitieke spanningen toenemen, wordt het vermogen om met schaarste om te gaan daarmee een strategische randvoorwaarde voor maatschappelijke continuïteit.

De vraag is niet alleen hoe schaarste ontstaat, maar vooral hoe we voorkomen dat schaarste uitgroeit tot ontwrichting. Nederland heeft decennialang gestuurd op efficiëntie. In een wereld van militaire en hybride dreigingen is weerbaarheid minstens zo belangrijk. Dat vraagt om beter inzicht in afhankelijkheden, gebruik van kritieke grondstoffen, potentiële schaarste en cascade-effecten. Alleen dan kunnen organisaties, sectoren en overheden ook onder druk blijven doen wat de samenleving van hen verwacht.