Leveringszekerheid van kritieke geneesmiddelen: randvoorwaarde voor zorg én militaire inzetbaarheid

Van lokale verstoring naar mondiale tekorten

“Omdat er onvoldoende alternatieven beschikbaar waren voor de producten van Baxter, ontstonden er in onze gezondheidszorg tekorten die door de hele zorg gevoeld werden. Naast deze storm zijn er in de afgelopen jaren meerdere natuur- en andere rampen aan te wijzen die ernstige gevolgen hadden voor de levering van belangrijke medische middelen aan Nederland”, zegt Bart, principal scientist bij TNO binnen de unit Health & Work.

Hij is van mening dat de regelmatige tekorten aan kritieke medische producten symptomen zijn van een complex, onderliggend probleem: “De Nederlandse zorg is structureel afhankelijk geworden van sterk geconcentreerde internationale productieketens. Productie en toegang tot grondstoffen zijn beperkt tot een aantal locaties en bij een beperkt aantal partijen.

De covidpandemie heeft nog maar enkele jaren geleden pijnlijk blootgelegd hoe een gezondheidscrisis de maatschappij ernstig kan ontwrichten. We hebben gezien dat tekorten aan kritieke medische producten niet alleen de zorg ernstig onder druk zetten, maar dat een gezondheidscrisis vergaande gevolgen kan hebben voor de economie.

Bovendien heeft deze crisis ons doen inzien dat leveringszekerheid van kritieke geneesmiddelen óók een randvoorwaarde is voor militaire inzetbaarheid, omdat civiele en militaire ketens op dezelfde, kwetsbare, internationale toelevering leunen.”

De noodzaak van leveringszekerheid

Kort nadat de covidcrisis was bedwongen, is Missie V in het leven geroepen. Missie V, waarvan Bart voorzitter is, is onderdeel van het missiegedreven innovatiebeleid van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het beleid richt zich op complexe maatschappelijke opgaven waarbij de overheid bewust inzet op innovatie door publiek-private samenwerking. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is verantwoordelijk voor de inhoudelijke invulling van de missie.

Maarten, beleidsmedewerker bij de afdeling Geneesmiddelen en Medische Technologie van VWS, legt uit: “Deze vijfde missie is opgezet met een focus op maatschappij-ontwrichtende gezondheidscrises als gevolg van pandemieën en antimicrobiële resistentie.

Om ons beter voor te bereiden op geopolitieke dreigingen, is daar het thema ‘leveringszekerheid van kritieke medische producten’ aan toegevoegd. Binnen de groep ‘medische producten’ richten we ons vooral op geneesmiddelen. Partners in het missieteam zijn onder meer bedrijven, financiers als NWO en ZonMw en kennisinstellingen waaronder TNO, met als doel gezamenlijk richting te geven aan innovatie voor weerbaarheid in crisissituaties.”

Kwetsbare internationale leveringsketens

“Het feit dat tekorten zich steeds blijven voordoen, duidt op structurele kwetsbaarheden in de leveringsketens. En wat een kwetsbaarheid is onder normale omstandigheden, kan een breekpunt zijn tijdens een crisis”, bevestigt Maarten. “Een belangrijke zwakke plek is de Europese afhankelijkheid van internationale productieketens. Veel essentiële medische producten worden buiten Europa geproduceerd, met name in China en India.

De verschuiving van Europese productie naar andere continenten maakt ons kwetsbaar. Het risico ontstaat dat geopolitieke spanningen, handelsconflicten of storingen in transport directe gevolgen kunnen hebben voor de leveringszekerheid van medische producten. Tegelijk verdwijnen met deze productieprocessen ook Europese kennis, ervaring en opschalingsvermogen - cruciale elementen in crisistijd.

Deze kwetsbaarheid wordt inmiddels ook op Europees niveau erkend. Initiatieven zoals de Critical Medicines Act en lijsten met kritieke geneesmiddelen bieden tools om de beschikbaarheid van onmisbare geneesmiddelen gericht te verbeteren.”

De impact op militaire inzetbaarheid

Over het belang van leveringszekerheid voor Defensie zegt Bart: “De beschikbaarheid van medische middelen is niet alleen van belang voor de civiele zorg, maar ook voor de operationele gereedheid van onze krijgsmacht. In conflict- of crisissituaties zijn geneesmiddelen zoals antibiotica, anesthetica, pijnstillers en infuusvloeistoffen essentieel voor behandeling van gewonden en het functioneren van militaire medische systemen.

Wanneer leveringsketens onder druk staan, kan dat directe gevolgen hebben voor de inzetbaarheid van militair personeel. Tegelijkertijd is het waarschijnlijk dat een grootschalige crisis leidt tot een sterke toename van de vraag naar medische middelen, zowel in de civiele zorg als binnen militaire structuren. Bovendien kan de schaarste als drukmiddel worden ingezet door niet-EU-landen.

Innovatieagenda gericht op oplossingen

“Met alleen het vaststellen van de problemen zijn we er natuurlijk nog niet”, benoemt Bart wat duidelijk is. “Het samenwerkingsplatform Missie V richt zich op oplossingen die de leveringszekerheid van kritieke medische producten vergroten. Innovatie speelt daarbij een belangrijke rol.

Een eerste aandachtspunt is de productie van geneesmiddelen. Nieuwe technologieën in biotechnologie en chemie kunnen productieprocessen efficiënter, flexibeler en beter schaalbaar maken. Denk bijvoorbeeld aan ‘on demand productie’, modulaire productiefaciliteiten, continue productieprocessen en systemen die snel kunnen opschalen in crisissituaties.

Daarnaast ligt er een opgave in het gebruik en beheer van geneesmiddelen. Slimmer voorraadbeheer, efficiëntere distributie, digitale monitoring en alternatieven voor behandelstrategieën maken het mogelijk om beschikbare middelen efficiënter in te zetten.

Ook het economische en beleidsmatige kader speelt een rol. Door lage marges en sterke prijsdruk is de productie van kritische geneesmiddelen binnen Europa nu economisch nauwelijks haalbaar. Nieuwe businessmodellen, aangepaste inkoopstrategieën en langjarige afnamegaranties kunnen bijdragen aan een stabieler marktperspectief.”

TNO als systeempartner

“Binnen Missie V heeft TNO een bijzondere positie”, zegt Bart. “We leveren een brede kennisbasis en onderzoekservaring, maar we helpen vooral bij het creëren van een ecosysteem. Het verbinden van beleidsmakers, industrie, bedrijven en kennisinstellingen is misschien wel de belangrijkste kwaliteit die TNO bijdraagt.

In het netwerk dat ontstaat, worden kennis en ervaring gedeeld om samen innovaties sneller van idee naar toepassing te brengen. Die kennis en ervaring hebben we onder meer opgebouwd in onderzoek naar gezondheid en weerbaarheid. Ook hebben we een brede expertise op het gebied van keten- en risicoanalyses van kritieke goederen en het modelleren van vraag en voorraad. Verder zijn we via publiek-private samenwerking dé kennispartner voor het implementeren van innovaties naar de praktijk. Dit doen we expliciet op het snijvlak waar civiele zorgketens en Defensie elkaar raken.

In de civiel-militaire context treedt TNO op als systeempartner: we overbruggen de werelden van zorg, industrie, kennis en Defensie en helpen om behoeften (zoals operationele gereedheid en crisisrespons) te vertalen naar concrete oplossingen, ketenafspraken en innovaties die in zowel de civiele als militaire praktijk toepasbaar zijn. Juist bij complexe vraagstukken zoals leveringszekerheid is een gezamenlijke aanpak essentieel. Geen enkele organisatie kan dit probleem alleen oplossen.”

Kansen voor Nederlandse biotechnologie en chemie

In het werken aan versterking van leveringsketens ziet Maarten veel kansen én een voortrekkersrol voor Nederland: “Wij beschikken over sterke sectoren op het gebied van biotechnologie en chemie. Deze domeinen kunnen in Europa belangrijke pijlers vormen bij de ontwikkeling van nieuwe productieprocessen en medische technologieën. Meer Europese productie van kritieke medische producten draagt niet alleen bij aan strategische autonomie, maar ook aan nieuwe bedrijvigheid en kennisontwikkeling. Innovatieve productiemethoden, nieuwe materialen en geavanceerde technologieën kunnen de basis vormen voor een toekomstbestendige industrie.

Civiel-militaire krachten bundelen voor robuuste zorginfrastructuur

De uitdagingen zijn groot, maar dat geldt ook voor de mogelijkheden. Door via Missie V deze ontwikkelingen actief te ondersteunen, kan Nederland een belangrijke positie verwerven binnen Europa. We staan nu aan de start van een gezamenlijke verkenning en zoeken daarbij ook samenwerking met het Ministerie van Defensie. De militair-medische expertise in logistiek en bevoorrading waarover onze krijgsmacht beschikt, zou zeker een bijdrage kunnen leveren in het realiseren van crisis- en conflictbestendige zorgketens. De ervaring met civiel-militaire scenario’s kan daarbij een natuurlijk verbindend element vormen.

Het beoogde eindresultaat van Missie V is een set van concreet toepasbare oplossingen en afspraken die de leveringszekerheid aantoonbaar vergroten. We willen een gezamenlijke civiel-militaire innovatie- en investeringsagenda ontwikkelen, een beter inzicht in kwetsbaarheden en alternatieven in de keten creëren en werkende pilots voor productie en opschaling realiseren, bij voorkeur in Europa. Daarnaast richten we ons op het opstellen van duidelijke spelregels voor voorraadbeheer, prioritering en distributie in crisistijd. Op deze manier bouwen we aan een robuuster Europees zorgsysteem dat de continuïteit van zorg én militaire inzetbaarheid beter kan borgen—niet alleen in tijden van stabiliteit, maar juist wanneer de druk maximaal is.”

Vooruitkijken: weerbaarheid vraagt structurele samenwerking

Het is duidelijk dat de reële én toenemende kans op grootschalige crises van leveringszekerheid niet alleen een zorgvraagstuk maken, maar ook een randvoorwaarde voor nationale veiligheid. Voor Defensie betekent dit dat beschikbaarheid van kritieke geneesmiddelen en medische verbruiksartikelen onderdeel moet zijn van bredere weerbaarheids- en gereedheidsplannen.

Dat vraagt om structurele civiel-militaire samenwerking op gebieden als gezamenlijke risico- en scenarioanalyses, heldere afspraken over prioritering en distributie in crisistijd, interoperabele logistieke processen en informatiesystemen en investeringen in Europese productie- en opschalingscapaciteit.

Ook vraagt het om regelmatig oefenen—zodat partijen elkaar kennen, besluitvorming onder druk is ingericht en alternatieve routes (substitutie, herverdeling, snelle import of opschaling) daadwerkelijk werken. Binnen Missie V kan TNO deze samenwerking helpen organiseren en versnellen door kennis, ketenpartijen en Defensie bij elkaar te brengen en oplossingsrichtingen te onderbouwen met onderzoek en praktijkproeven.