Slimme radar beschermt vleermuizen bij windpark Eemshaven

Een echt spanningsveld in de energietransitie

Om klimaatverandering en de gevolgen daarvan voor de natuur te beperken, is een snelle uitbreiding van duurzame energie nodig. Windenergie speelt een cruciale rol bij het terugdringen van de wereldwijde CO₂-uitstoot. Om de klimaatdoelen te halen, moet windenergie in een steeds hoger tempo worden uitgerold. Tegelijk is het belangrijk om de lokale impact van windturbines op de natuur te erkennen en te beperken, vooral op vleermuizen die rond windparken foerageren of migreren.

Om vleermuizen te beschermen, worden windturbines vaak preventief stilgezet zodra de omstandigheden wijzen op een hoger risico op vleermuisactiviteit, ook als er in werkelijkheid geen vleermuis in de buurt is. TNO, Dopplium en RWE testen bij Eemshaven nu een radar aanpak die deze logica omdraait.

In plaats van alleen te vertrouwen op preventieve stops, detecteert en volgt het systeem vleermuizen in real time. Zo kunnen turbines in de toekomst alleen reageren wanneer er daadwerkelijk risico is. Dat kan de bescherming van vleermuizen verbeteren en tegelijk onnodige stilstand en energieverlies terugdringen: een mogelijke winst voor zowel natuur als schone energie.

Nederland neemt uitgebreide maatregelen om natuurlijke leefgebieden rond door mensen gemaakte structuren te beschermen. Alle Europese vleermuissoorten vallen onder zowel EU- als nationale wetgeving. Daardoor worden turbines regelmatig stilgezet tijdens periodes met verhoogde vleermuisactiviteit, ook als er geen vleermuis in de buurt is.

Meer dan 30 procent van de Europese windturbines valt onder regels voor vleermuis gerelateerde afschakeling. De bijbehorende energieverliezen kunnen oplopen tot enkele procenten van de jaarlijkse productie, en de bescherming is niet altijd effectief: wanneer stops worden getriggerd door weersomstandigheden als indicator voor vleermuisaanwezigheid, schiet de precisie vaak tekort.

Met de installatie van een geavanceerd monitoringsysteem bij Windpark Westereems in Eemshaven zetten TNO, Dopplium en RWE een concrete stap richting een wetenschappelijke aanpak.

Radar als kern van een multisensorsysteem

De installatie is een mijlpaal in het project Turbine Bat Trace, dat op 1 januari 2026 van start ging met steun van RVO onder het programma EKOO Elektriciteit 2025. Centraal in het systeem staat BatGuardian: de radar gebaseerde technologie voor vleermuisdetectie die Dopplium ontwikkelde.

Drie compacte radareenheden rond de turbine zorgen samen voor een dekking van 360 graden van het omringende luchtruim. Zo kunnen turbines gericht en lokaal worden stilgezet, alleen wanneer er daadwerkelijk vleermuizen aanwezig zijn.

De radartechnologie van Dopplium komt voort uit jarenlang wetenschappelijk onderzoek bij de onderzoeksgroep Microwave Sensing, Signals and Systems (MS3) van de TU Delft, gericht op millimetergolfradar en signaalverwerking. Het systeem werkt ook in het donker en onder lastige weersomstandigheden, waar conventionele methoden zoals akoestische monitoring hun grenzen bereiken.

Meerdere sensoren, meer betrouwbaarheid

BatGuardian werkt niet op zichzelf binnen het project. TNO combineert het radarsysteem met een aanvullende reeks sensoren in en rond de turbine: warmtebeeldcamera's, ultrasone vleermuismicrofoons, akoestische monitoringsystemen en panoramische camera's. Juist die combinatie maakt het systeem robuust.

Door meerdere detectiemethoden te combineren, kunnen TNO en de partners de resultaten van elke sensor onderling controleren. De warmtebeeldcamera's leveren visuele bevestiging die, gekoppeld aan akoestische detecties via tijdstempels, concrete vleermuiswaarnemingen oplevert. De panoramische camera's geven omgevingscontext. Ultrasone microfoons vangen soortspecifieke echolocatiegeluiden op.

Samen leveren ze een dataset op die driedimensionale bewegingspatronen, soortidentificatie en vleermuisgedrag rond de draaiende rotor blootlegt: inzicht dat geen enkele sensor alleen kan bieden.

Binnen dit project levert TNO onafhankelijke validatie: het testen en vergelijken van sensormethoden, het interpreteren van gecombineerde data en het bouwen aan een solide wetenschappelijke basis voor verdere toepassing van het systeem. Dit moet radar gestuurde afschakeling in de toekomst mogelijk maken als basis voor operationele besluitvorming en vergunningskaders.

Waarom real-time detectie het verschil maakt

De huidige praktijk van generieke afschakeling, waarbij turbines volledig worden stilgezet tijdens periodes die op basis van weersdata als risicovol gelden, is een bot instrument. Turbines staan vaak hele nachten stil tijdens kritieke periodes, ook wanneer er geen vleermuis aanwezig is. De maatschappelijke kosten bestaan uit minder energie en inkomsten, zonder dat de beoogde bescherming altijd wordt bereikt.

BatGuardian pakt precies deze lacune aan. Detecteert het systeem geen vleermuizen, dan blijft de turbine draaien. Is er wel activiteit, dan volgt een gerichte, lokale reactie. De logica verschuift van het voorzorgsprincipe naar feitelijke onderbouwing: de turbine stopt wanneer dat echt nodig is, niet wanneer een weermodel dat suggereert.

Voor operators zoals RWE betekent dat direct minder onnodige productieverliezen. Voor beleidsmakers en vergunningverleners biedt het een weg naar natuurinclusieve bedrijfsvoering, gebaseerd op meetdata in plaats van modelaannames.

"De turbine stopt wanneer dat echt nodig is, niet wanneer een weermodel dat suggereert."

Van detectie naar inzicht in vleermuisgedrag

Het project Turbine Bat Trace test niet alleen een detectiesysteem. De metingen leveren ook dieper inzicht op in hoe vleermuizen zich rond windturbines gedragen: waar ze vliegen, wanneer ze actief zijn, welke soorten de turbine benaderen en hoe hun bewegingspatronen samenhangen met weer, seizoen en turbinebedrijf.

Kennishiaten over welke soorten het meest worden getroffen, in welke mate sterfte optreedt en of er seizoenspatronen zijn, belemmeren nog steeds effectief beleid en gerichte mitigatie. De dataset die Turbine Bat Trace opbouwt over twee actieve vleermuisseizoenen draagt direct bij aan het dichten van die kennishiaten, voor de Nederlandse situatie en voor het bredere Europese beeld.

Natuurinclusieve windenergie als systeemdoel

De installatie bij Eemshaven levert een wetenschappelijke methode voor optimale energieafschakeling met behoud van natuurbescherming. De volgende fase richt zich op verdere optimalisatie van de radaralgoritmes op basis van verzamelde velddata, het verkennen van mogelijke verbeteringen zoals driedimensionale detectie, en onderzoek naar offshore-toepassingen, waar vleermuismonitoring nog uitdagender is door afstand, klimaat en infrastructuur. Omdat vleermuisafschakeling in grote delen van Europa verplicht is, reiken de lessen van Eemshaven verder dan de Nederlandse context.

De bredere ambitie is een bewezen, schaalbare monitoringoplossing die inzetbaar is bij windparken in heel Nederland en Europa. Dat raakt aan een systeemvraag die verder gaat dan één turbine of project: hoe groeit de windsector naar de capaciteit die klimaatdoelen vereisen, terwijl tegelijk wordt voldaan aan biodiversiteitsverplichtingen en vergunningsprocessen voorspelbaar blijven?

De combinatie van de radartechnologie van Dopplium, de operationele context van RWE en de onafhankelijke validatiemethodiek van TNO vormt een serieuze bouwsteen op weg naar het antwoord op die vraag.