Overstap op duurzame energie financieel haalbaar, maar verdeling van kosten belangrijk

Eerste overzicht van kosten van de energietransitie

Het Startrapport Energietransitie Integraal Kostenbeeld van het meerjarige onderzoeksprogramma EIK en het TNO-prototype INKTVIS brengen voor het eerst bestaande kennis samen over de kosten van de energietransitie. Denk aan:

• systeemkosten (alle kosten om energie te produceren, te vervoeren, op te slaan en te gebruiken)
• investeringen (bijvoorbeeld in het elektriciteitsnet en wind- en zonne-energie)
• effecten op de economie
• verschillen in kosten en opbrengsten voor huishoudens, bedrijven en overheid

Tot nu toe ontbrak een geïntegreerd economisch overzicht, doordat studies uiteenlopende definities, aannames en systeemgrenzen hanteerden. Door de kennis samen te brengen ontstaat een consistenter beeld van de economische samenhang in de energietransitie.

Grote investeringen nodig

Volgens het rapport verandert het energiesysteem ingrijpend. Nederland gaat meer elektriciteit gebruiken en wordt minder afhankelijk van fossiele energie uit het buitenland. Daarvoor zijn grote investeringen nodig in onder meer elektriciteitsnetten, warmtepompen, duurzame energie en elektrisch vervoer. Tussen 2019 en 2023 groeiden de investeringen hierin al met ongeveer 60%. De totale systeemkosten stijgen beperkt.

Een belangrijk inzicht is dat de kostenstructuur verschuift: waar nu vooral brandstofkosten domineren, neemt het aandeel investeringen in infrastructuur, opwek, flexibiliteit en eindgebruik toe.

Gevolgen voor huishoudens en bedrijven

Huishoudens en bedrijven die kunnen investeren in verduurzaming, hebben vaker lagere energiekosten. Wie die mogelijkheden niet heeft, betaalt juist meer. Ook bedrijven verschillen sterk: sectoren die veel energie nodig hebben (zoals chemie en staal) krijgen vaker te maken met hogere kosten en concurrentiedruk.

De verschillen zitten niet alleen tussen huishoudens en bedrijven, maar ook binnen deze groepen. Bij huishoudens spelen bijvoorbeeld woningtype, mobiliteitsgebruik, energie‑intensiteit en investeringsruimte een rol. Bij bedrijven zijn onder meer sector, productieproces, elektrificeerbaarheid en kapitaalintensiteit bepalend voor hoe kosten en investeringen uitpakken.

Meer kennis nodig

Het Startrapport Energietransitie Integraal Kostenbeeld laat zien waar nog kennis ontbreekt. Die kennis helpt overheid, bedrijven en huishoudens om betere keuzes te maken over het toekomstige energiesysteem.

Bijvoorbeeld over verschillen in kosten en opbrengsten, economische effecten op lange termijn en de verdeling van investeringen. Het Startrapport vormt geen eindbeeld, maar een startpunt: het maakt zichtbaar waar inzichten robuust zijn en waar onzekerheden en kennislacunes vragen om verdere verdieping.

Project INKTVIS: eerste kwantitatieve prototype

In het project INKTVIS werkt TNO met partners aan een eerste kwantitatief prototype van een integraal kostenbeeld. Hier wordt een voorlopige rekenmethodiek ontwikkeld die verschillende economische perspectieven met elkaar verbindt: systeemkosten, doorwerking naar eindgebruikers en implicaties voor de overheid. Daarbij is gebruikgemaakt van bestaande scenario’s uit het optimalisatiemodel OPERA.

Dit onderzoek wordt uitgevoerd in het kader van het meerjarige onderzoeksprogramma EIK (Energietransitie Integraal Kostenbeeld) . Het programma zorgt ervoor dat beleidsmakers beter zicht krijgen op de gevolgen van keuzes voor het energiesysteem.

EIK is een samenwerking van:

• Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
• TNO
• Centraal Planbureau (CPB)
• Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
• Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)