Leveringszekerheid vraagt om expliciete keuzes over systeemrobuustheid

De kern van het vraagstuk ligt niet alleen in de beschikbaarheid van gas, maar in de veranderde rol van gas in het energiesysteem. Waar flexibiliteit voorheen grotendeels voortkwam uit fysieke productie en nationale reserves, fungeert gas steeds vaker als regelbare sluitpost in een Noordwest-Europees energiesysteem in transitie. Tegelijkertijd is de afhankelijkheid van internationale handel en marktprikkels toegenomen.

Deze verschuiving is zichtbaar aan zowel de aanbod- als vraagzijde. De overgang van nationale winning naar import, met een groeiende rol voor LNG, maakt beschikbaarheid en prijzen afhankelijker van mondiale markten. Tegelijkertijd is gas steeds sterker verweven met het elektriciteitssysteem, waar het een flexibele rol vervult bij schommelingen in wind- en zonneproductie.

Van fysiek systeem naar marktgedreven flexibiliteit

Met het wegvallen van het Groningenveld als systeemanker is flexibiliteit verschoven van fysieke capaciteit naar marktmechanismen, zoals opslag en prijsprikkels. Dat systeem functioneert onder normale omstandigheden goed: opslag wordt gevuld wanneer prijsverschillen dat stimuleren en internationale handel vult tekorten aan.

Tegelijkertijd kent dit systeem grenzen. Marktwerking optimaliseert voor gemiddelde omstandigheden, terwijl leveringszekerheid juist wordt bepaald door extremen. Capaciteit die alleen in uitzonderlijke situaties nodig is, is commercieel moeilijk rendabel. Daardoor ontstaat een spanning tussen economische efficiëntie en systeemrobuustheid.

Een systeem dat werkt, maar niet vanzelf robuust is

Het huidige gassysteem functioneert zolang een aantal voorwaarden overeind blijft: voldoende aanbod op internationale markten, goed werkende prijsprikkels en stabiel marktgedrag.

Juist daar ontstaan kwetsbaarheden. Gasopslag is afhankelijk van seizoensprijsverschillen. Die kunnen verdwijnen wanneer internationale gasprijzen juist in het vulseizoen hoog zijn. LNG-stromen volgen mondiale prijsprikkels, waardoor Nederland concurreert met andere regio’s om beschikbare volumes. Tegelijkertijd wordt de gasvraag minder voorspelbaar door de koppeling met het elektriciteitssysteem.

De grootste kwetsbaarheid ontstaat wanneer verstoringen samenkomen. Minder fysieke flexibiliteit, grotere afhankelijkheid van import en een groeiende koppeling met het elektriciteitssysteem versterken elkaar.

Richting 2030 wordt de samenhang met elektriciteit belangrijker

Gasgestookte elektriciteitsproductie vervult vooralsnog een belangrijke rol als flexibel vermogen in een elektriciteitssysteem met meer wind en zon. Bij lage hernieuwbare productie en hoge elektriciteitsvraag kan de gasvraag daardoor snel toenemen.

Richting 2030 wordt deze dynamiek belangrijker. De uitfasering van kolencentrales en toenemende elektrificatie vergroten de afhankelijkheid van flexibel vermogen. Wanneer alternatieven zoals opslag, vraagsturing, interconnectie, batterijen of CO₂-vrij regelbaar vermogen niet tijdig beschikbaar zijn, kan die rol vaker bij gasgestookte centrales terechtkomen.

Daarmee ontstaat een paradox: terwijl de structurele vraag naar gas afneemt, kan de afhankelijkheid in specifieke situaties juist toenemen.

Wat vraagt dit van beleid?

Leveringszekerheid kan niet worden gereduceerd tot afzonderlijke instrumenten zoals opslagvulgraden, LNG-importcapaciteit of crisisplannen. Het vraagt om een samenhangende beoordeling van gas, elektriciteit, internationale markten, flexibiliteit en strategische reserves.

Volgens TNO zijn drie punten daarbij essentieel.

1. Ten eerste is structurele verbetering nodig van integraal markt- en systeeminzicht. Besluiten over gasopslag, LNG, Groningen, regelbaar vermogen en elektriciteitsleveringszekerheid kunnen niet los van elkaar worden beoordeeld wanneer hun effecten samenkomen in hetzelfde energiesysteem.
2. Ten tweede zijn expliciete keuzes nodig over de gewenste mate van systeemrobuustheid. Welke afhankelijkheid van internationale markten is acceptabel? Welke redundantie is nodig? Welke risico’s horen bij marktpartijen, en welke bij overheid of samenleving?
3. Ten derde moeten keuzes met een kritisch tijdpad tijdig worden gewogen. Dat geldt onder meer voor het al dan niet behouden van fysiek handelingsperspectief rond het Groningenveld als noodvoorziening, de rol van strategische voorraden en de gevolgen van de kolenuitfasering voor regelbaar vermogen en gasvraag richting 2030. Daarbij moeten veiligheid, betaalbaarheid, verduurzaming en maatschappelijke belangen in samenhang worden beoordeeld.

Versnelling van energiebesparing, hernieuwbare opwek, opslag en andere CO₂-vrije flexibiliteitsopties verkleint structureel de gasafhankelijkheid. Juist daarom moet voor de resterende gasvraag in de overgangsfase expliciet worden bepaald welke robuustheid nodig is.

Naar expliciete keuzes over robuustheid

Het huidige beleid combineert marktwerking met normen en crisisinstrumenten. Dat biedt houvast bij acute tekorten, maar laat de vraag open hoe robuust het systeem als geheel moet zijn.

De analyse laat zien dat het expliciet maken van keuzes over systeemrobuustheid steeds relevanter wordt. Zonder dergelijke keuzes blijft het mogelijk dat een systeem formeel voldoet aan normen, maar in de praktijk kwetsbaar is voor samenlopende risico’s.