Meetnetwerk van inwoners brengt houtrookhotspots in Utrechtse gemeenten in beeld

Wat is er gemeten?

De Provincie Utrecht gaf de opdracht voor de meetcampagne, als onderdeel van Samen Houtstook Meten. Aan dat initiatief deden ook de gemeenten Amersfoort, Zeist, Utrechtse Heuvelrug en Samen Meten Utrecht mee. Het Schone Lucht Akkoord financierde het onderzoek mede.

Van 13 november 2025 tot en met 14 april 2026 werd met een meettrailer fijnstof, roet en levoglucosan gemeten. De trailer stond eerst in Zeist en daarna in Amersfoort. Levoglucosan is een stof waarmee specifiek houtrook in lucht aangetoond kan worden, maar deze meting is erg duur en ingewikkeld. Uit eerder onderzoek was al bekend dat concentraties van roet en levoglucosan uit houtstook altijd samen oplopen. Daarom zijn ook de veel eenvoudigere, snellere roetmetingen geschikt om houtrook in de lucht te herkennen, zoals ook bij deze meetcampagne.

Daarnaast is met een netwerk van 60 fijnstofsensoren bij inwoners in het hele gebied fijnstof (PM2.5) gemeten. Zo werd zichtbaar op welke plekken (hotspots) in het gebied de hoeveelheid fijnstof in de lucht opliep op momenten dat houtrook met de metingen in de trailer werd gedetecteerd.

Houtstook leverde in Zeist een groter deel van het fijnstof dan in Amersfoort

Op de referentielocatie in Zeist kwam gedurende de hele meetcampagne 17,4% van de PM2.5 -fijnstoffractie in de lucht uit houtstook, in Amersfoort 5,3%. In Zeist was op 42,7% van de uren houtrook meetbaar, in Amersfoort op 14,1%. Op houtrookmomenten was in Zeist het aandeel van houtrook in PM2.5 27,4% en in Amersfoort 17,6%.

Het verschil hangt samen met de lagere buitentemperatuur tijdens de metingen in Zeist. Bij kou wordt er meer gestookt. Amersfoort verbiedt stoken bij code rood. Of dat beleid ook meespeelt in de resultaten, kan TNO op basis van alleen deze meetcampagne nog niet vaststellen. Wel laat het weekverloop van houtrookmetingen in Amersfoort een ander patroon zien dan normaal, waarbij niet meer het hoogtepunt rondom het weekend ligt. Dit is mogelijk een gevolg van het gebruik van de stookwijzer.

Houtrook blijft soms dagenlang in de lucht

TNO mat houtrook vooral op koude avonden met weinig wind. Soms was houtrook meerdere dagen achter elkaar aantoonbaar, ook buiten de momenten waarop mensen stookten. Inwoners kunnen daardoor langer aan houtrook worden blootgesteld dan alleen tijdens het stoken zelf.

Hotspots vooral ten westen en zuiden van Amersfoort

Door alle kaartjes van metingen van de fijnstofsensoren in het gebied tijdens houtrookmomenten op elkaar te leggen en te kijken waar het vaakst een verhoging gezien werd, konden de zogenaamde “hotspots” aangewezen worden. De meeste hotspots werden gevonden ten westen en zuiden van het centrum van Amersfoort. Maar ook in het zuidwesten van Driebergen-Rijsenburg en in Zeist maten enkele sensoren bovengemiddeld vaak hoge waarden. Hotspots geven daarbij informatie over de blootstelling aan houtrook in een buurt of wijk. Ze zijn niet terug te leiden naar individuele stokers.

Wat betekent dit voor gemeenten?

Het sensornetwerk laat zien wat één centraal meetpunt niet laat zien: waar binnen een gemeente houtrook vaker of sterker voorkomt. Gemeenten kunnen zo gebieden aanwijzen waar inwoners relatief vaak aan houtrook worden blootgesteld. Daar kunnen monitoring, communicatie of maatregelen veel opleveren.

De meetaanpak is ontwikkeld op basis van metingen in een gebied dicht bij de kust, waar het harder en vaker waait en de rook minder blijft hangen. Dit onderzoek laat zien dat de aanpak ook werkt in een gebied verder landinwaarts, hoewel het onderscheiden van de houtrookbijdrage aan PM2.5 hier wel iets uitdagender wordt.

Onzekerheden en vervolg

De aanwezigheid van houtrook kan duidelijk worden aangetoond. De grootste onzekerheid zit in de vraag hoeveel van het gemeten fijnstof tijdens houtrookmomenten precies uit houtrook komt. Bij koud, windstil weer blijft er ook veel fijnstof van andere bronnen hangen, waardoor de achtergrondconcentratie van fijnstof hoog is. Hierdoor is het fijnstof uit houtstook moelijker van de rest te onderscheiden. TNO wil daarom de methode om dit toch voor elkaar te krijgen nog verder verbeteren.

De positie van het meetpunt ten opzichte van de fijnstofsensoren blijkt ook uit te maken voor de detectie van hotspots. Hoe dichter het centrale meetpunt bij een sensor staat, hoe groter de kans dat deze op precies dezelfde momenten meegaat met de roetmetingen op het centrale punt en daardoor ook gezien wordt als hotspot. TNO adviseert gemeenten daarom om meerdere roetmeetpunten te plaatsen in combinatie met een fijnmazig netwerk van fijnstofsensoren. De ontwikkeling van betrouwbare, betaalbare roetsensoren en regelmatige kalibratie van de fijnstofsensoren zijn hierbij de belangrijkste volgende stappen.